OSMANLI DEVLETİ
GERİLEME DÖNEMİ ANTLAŞMALARI
1683 – 1774
Antlaşmaların Kronolojisi
🏰 1. İKİNCİ VİYANA KUŞATMASI (1683)
Osmanlı Devleti, 1683 yılında Sadrazam Kara Mustafa Paşa komutasında büyük bir orduyla Avrupa'nın kalbi sayılan Viyana'yı kuşattı. Amaç açıktı: Avusturya'nın başkentini almak ve Avrupa içlerine ilerlemek.
Ancak kuşatma başarısızlıkla sonuçlandı. Kuşatma çok uzadı, lojistik zayıfladı. Lehistan Kralı Jan Sobieski imdada yetişti. Osmanlı ordusu ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı. Kara Mustafa Paşa bu yenilginin bedelini canıyla ödedi; idam edildi.
Bu yenilgiye kadar Avrupa devletleri Osmanlı'ya karşı savunma pozisyonundaydı. Viyana'da Osmanlı'nın yenilebildiğini gören Avrupalılar saldırıya geçme cesareti kazandı. Bir yıl sonra, 1684'te Kutsal İttifak kuruldu:
| İttifak Üyeleri | Savaştaki Rolü |
|---|---|
| Avusturya | Kara kuvvetlerinde en güçlü taraf; Macaristan ve Balkanlar'da Osmanlı'ya karşı savaştı. |
| Venedik | Denizde ve Mora Yarımadası'nda Osmanlı'ya karşı harekete geçti. |
| Lehistan | Sobieski önderliğinde Viyana'yı kurtardı; ardından kuzeyde Osmanlı'ya baskı uyguladı. |
| Rusya | Sonradan katıldı; güneyde Azak Kalesi üzerinden Osmanlı'ya saldırdı. |
Bu ittifak 16 yıl boyunca Osmanlı'ya karşı savaştı ve sonunda Osmanlı'yı ilk kez büyük toprak kayıplarıyla yüz yüze bıraktı.
Viyana Kuşatması yalnızca bir savaş yenilgisi değildi. Osmanlı'nın 'yenilemez' imgesinin kırıldığı, Avrupa güç dengesinin kalıcı olarak değişmeye başladığı andı.
📜 2. KARLOFÇA ANTLAŞMASI (26 Ocak 1699)
Antlaşma Nasıl Ortaya Çıktı?
16 yıl boyunca birden fazla cephede savaşan Osmanlı Devleti ekonomik ve askeri olarak tükendi. II. Mustafa döneminde İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla Kutsal İttifak devletleriyle masaya oturuldu. Osmanlı tarihinde ilk kez kaybeden taraf olarak bir barış antlaşması imzalandı.
Antlaşmanın Maddeleri
| Toprak / Konu | Ne Oldu? | Kime Verildi? |
|---|---|---|
| Macaristan ve Erdel | Osmanlı'nın yaklaşık 150 yıldır elinde tuttuğu Macaristan ve Erdel tamamen bırakıldı. Orta Avrupa'daki Osmanlı egemenliği sona erdi. | Avusturya'ya verildi ❌ |
| Podolya ve Ukrayna | Osmanlı'nın Karadeniz'in kuzeyindeki tampon bölgesi olan bu topraklar elden çıktı. | Lehistan'a verildi ❌ |
| Mora Yarımadası ve Dalmaçya | Ege ve Adriyatik'teki bu stratejik topraklar Venedik'e bırakıldı. | Venedik'e verildi ❌ |
| Azak Kalesi | Karadeniz'e açılan bu kritik kale Rusya'ya bırakıldı. Rusya böylece Karadeniz'e ilk kez ayak basmış oldu. | Rusya'ya verildi ❌ |
Önemi ve Sonuçları
Karlofça, Osmanlı'nın tarihine geçen en büyük toprak kayıplarından birini içerir. Ancak asıl önemi toprak kaybının ötesindedir:
Osmanlı Devleti bu güne kadar antlaşmaları hep şart koşan, toprak alan taraf olmuştu. Karlofça'da ilk kez toprak veren, şartları kabul eden taraf oldu. Bu, psikolojik ve siyasi bir kırılma noktasıydı.
Tarihçiler Karlofça'yı Osmanlı gerileme döneminin resmi başlangıcı olarak kabul eder. Macaristan'ın kaybedilmesiyle Orta Avrupa'daki Osmanlı egemenliği kalıcı olarak sona erdi.
📜 3. İSTANBUL ANTLAŞMASI (13 Temmuz 1700)
Neden Ayrı Bir Antlaşma İmzalandı?
Karlofça'da Rusya ile yapılan toprak düzenlemesi geçici bir ateşkes niteliğindeydi. Rusya, kazanımlarının kalıcı olarak güvence altına alınmasını istedi. Karlofça'dan yalnızca 1 yıl sonra Rusya ile ayrı bir antlaşma imzalandı.
Antlaşmanın Maddeleri
Karlofça ile Rusya'ya geçen Azak Kalesi bu antlaşmayla da Rusya'da kalmaya devam etti. Karadeniz'deki Rus varlığı kalıcı hale getirildi.
Rusya, İstanbul'da sürekli bir elçi bulundurma hakkı kazandı. Bu, Rusya'nın Osmanlı'nın iç ve dış işlerine yakından takip etmesinin önünü açtı.
Osmanlı-Rus sınırı yeniden çizildi. Rusya, Azak çevresindeki topraklardaki varlığını pekiştirdi.
Karlofça ile Karşılaştırma
| Karlofça (1699) | İstanbul (1700) | |
|---|---|---|
| Taraflar | Osmanlı – Kutsal İttifak (4 devlet) | Osmanlı – Yalnızca Rusya |
| Amaç | 16 yıllık savaşı bitirmek | Rusya'nın Karlofça kazanımlarını garantiye alması |
| Azak Kalesi | Rusya'ya verildi | Rusya'da kalmaya devam etti, kalıcılaştı |
| Önemi | İlk büyük toprak kaybı antlaşması | Rusya'nın Osmanlı üzerindeki nüfuzunu artırdı |
Rusya bu iki antlaşmayla hem toprak hem diplomatik varlık kazandı. Azak'ı Karlofça'da aldı, İstanbul Antlaşması ile de bunu 'kilitleyerek' bir daha geri alınmasını zorlaştırdı.
⚔️ 4. PRUT ANTLAŞMASI (23 Temmuz 1711)
Savaşın Arka Planı
Rusya Çarı I. Petro (Büyük Petro), İstanbul Antlaşması'ndan aldığı güçle Osmanlı'yı daha da zayıflatmak istiyordu. 1710'da Osmanlı Devleti Rusya'ya savaş ilan etti. Osmanlı ordusu, Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasında Prut Nehri kıyısına ulaştı.
Burada beklenmedik bir gelişme yaşandı: Büyük Petro'nun ordusu tamamen çevrildi ve nehir kıyısına sıkıştırıldı. Petro'nun kaçış yolu kapanmıştı. Rus Çarı, barış için bizzat müzakereye oturmak zorunda kaldı.
Antlaşmanın Maddeleri
| Konu | Ne Oldu? |
|---|---|
| Azak Kalesi | 1700 İstanbul Antlaşması ile Rusya'da kalan Azak Kalesi geri alındı. Karadeniz'deki Rus varlığı ortadan kalktı. ✅ |
| Rus Elçiliği | 1700 İstanbul Antlaşması ile Rusya'ya tanınan İstanbul'da daimi elçi bulundurma hakkı iptal edildi. ✅ |
| Karadeniz Kıyı Kaleleri | Azak çevresinde Rusya'nın inşa ettiği yeni kaleler yıkıldı. ✅ |
Önemi
Prut, Osmanlı'nın bu dönemde Rusya'ya karşı kazandığı tek büyük zaferdir. Hem Azak Kalesi geri alındı hem de İstanbul Antlaşması ile verilen diplomatik ayrıcalıklar iptal edildi. 11 yıldaki iki antlaşmada kaybedilen kazanımlar bir hamlede geri döndü.
Tarihçiler bu konuda önemli bir not düşer: Büyük Petro tamamen köşeye sıkışmıştı. Osmanlı çok daha ağır şartlar dikte edebilirdi. Ancak Baltacı Mehmet Paşa görece ılımlı şartlarla yetindi. Bu fırsatın tam kullanılamaması tarih kitaplarında hâlâ tartışılır.
📜 5. PASAROFÇA ANTLAŞMASI (21 Temmuz 1718)
Savaşın Arka Planı — İki Ayrı Cephe
Prut Zaferi'nden güç alan Osmanlı, 1715'te Venedik'e savaş açtı. Amaç, 1699 Karlofça Antlaşması ile Venedik'e kaybedilen Mora Yarımadası'nı geri almaktı. Osmanlı başardı: Mora üç buçuk ayda geri alındı.
Ancak bunun üzerine Avusturya devreye girdi: "Karlofça Antlaşması'nın garantörüyüz, Venedik'i korumak zorundayız!" diyerek savaşa girdi. Osmanlı, bu kez hem Venedik hem Avusturya ile aynı anda savaşmak zorunda kaldı.
Avusturya cephesinde durum ağır oldu. Sadrazam Silahtar Ali Paşa Petervaradin Muharebesi'nde şehit düştü. Avusturya orduları Belgrad ve Temeşvar'ı ele geçirdi. Yeni Sadrazam Damat İbrahim Paşa barışı tercih etti.
Antlaşmanın Maddeleri
| Toprak / Konu | Ne Oldu? |
|---|---|
| Belgrad ve Kuzey Sırbistan | Osmanlı'nın Balkanlara açılan kapısı konumundaki Belgrad, Temeşvar ve Banat bölgesiyle birlikte Avusturya'ya bırakıldı. ❌ |
| Mora Yarımadası | Savaşta Venedik'ten geri alınan Mora Yarımadası, antlaşmayla Osmanlı'da kaldı. ✅ |
| Dalmaçya ve Arnavutluk Kıyıları | Adriyatik kıyısındaki bazı liman ve kaleler Venedik'e bırakıldı. ❌ |
Önemi
Pasarofça'da asıl acı olan Belgrad'ın kaybedilmesiydi. Belgrad, Osmanlı'nın 1521'den beri elinde tuttuğu ve Balkanlara giriş kapısı olan stratejik bir şehirdi. Mora geri alındı ama Belgrad gitti — bu antlaşma bir 'beraberlik' değil, Avusturya'ya karşı alınan ağır bir yenilgiydi.
Pasarofça'nın ardından Osmanlı uzun bir iç barış dönemine girdi. Bu döneme 'Lale Devri' (1718–1730) adı verilir. Batıya açılma ve yenileşme çabaları bu dönemde başladı.
🏆 6. BELGRAD ANTLAŞMASI (18 Eylül 1739)
Savaşın Arka Planı
Pasarofça'dan 21 yıl sonra Osmanlı yeniden savaşa girdi. Bu kez hem Avusturya hem de Rusya ile aynı anda savaşılıyordu. Rusya doğudan, Avusturya batıdan baskı yapıyordu.
Ancak bu sefer Osmanlı, Avusturya karşısında beklenmedik başarılar elde etti. Özellikle Banyaluka Zaferi Avusturya'yı barış masasına çekti. Rusya da savaştan yorulmuş, ayrıca İran cephesiyle uğraşmak zorunda kalmıştı. Her iki devlet de barış istedi.
Antlaşmanın Maddeleri
| Toprak / Konu | Ne Oldu? |
|---|---|
| Belgrad ve Kuzey Sırbistan | 1718 Pasarofça ile Avusturya'ya kaptırılan Belgrad ve Kuzey Sırbistan geri alındı. ✅ |
| Azak Kalesi | Prut'ta geri alınan, sonra Rusya'ya yeniden geçen Azak Kalesi bir kez daha Osmanlı'ya iade edildi. ✅ |
| Eflak ve Küçük Eflak | Avusturya'nın işgal ettiği bu bölgeler Osmanlı kontrolüne geri döndü. ✅ |
Önemi
Belgrad Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin imzaladığı son kazançlı antlaşmadır. Bu tarihten sonra Osmanlı'nın imzaladığı hiçbir antlaşma toprak kazandırmamıştır; her antlaşmada ya toprak ya da imtiyaz verilmiştir.
Bu antlaşma aynı zamanda Osmanlı'nın 18. yüzyılda askeri açıdan hâlâ toparlanabildiğini gösteren son örnektir. Ancak bu başarı kalıcı olmadı — 35 yıl sonra Küçük Kaynarca ile çok daha ağır bir tablo ortaya çıktı.
☪️ 7. KÜÇÜK KAYNARCA ANTLAŞMASI (21 Temmuz 1774)
Savaşın Arka Planı
1768'de Osmanlı-Rus Savaşı başladı. Rusya'nın başında Çariçe II. Katerina (Büyük Katerina) vardı. Katerina, yıllardır hazırlık yapan, ordusunu modernize eden, diplomatik ittifaklar kuran bir liderdi. Osmanlı ise Belgrad Antlaşması'ndan sonraki 30 yıllık nispeten sakin dönemde yeterince yenilenememişti.
Savaş 6 yıl sürdü. Osmanlı donanması Çeşme'de yakıldı, kara ordusu büyük yenilgiler aldı. Padişah III. Mustafa kederinden hastalandı ve savaşın bitmesini göremeden öldü. Yerine geçen I. Abdülhamit antlaşmayı imzalamak zorunda kaldı.
Antlaşmanın Maddeleri
| Konu | Ne Oldu? |
|---|---|
| Kırım'ın Bağımsızlığı | 1475'ten beri Osmanlı himayesinde olan Kırım Hanlığı 'bağımsız' ilan edildi. Ancak bu gerçek bir bağımsızlık değildi — Rusya 1783'te Kırım'ı doğrudan ilhak etti. ❌ |
| Azak Kalesi ve Karadeniz Kıyıları | Azak Kalesi ve çevre kaleler kesin olarak Rusya'ya bırakıldı. Rusya Karadeniz'e kalıcı olarak yerleşti. ❌ |
| Karadeniz'de Serbest Geçiş | Osmanlı gözetimindeki Karadeniz'de Rus ticaret gemileri serbestçe dolaşabilecekti. Karadeniz artık yalnızca Osmanlı'nın kontrolünde değildi. ❌ |
| Ortodoks Hristiyanları Koruma Hakkı | Rusya, Osmanlı topraklarındaki Ortodoks Hristiyanların 'koruyucusu' sıfatını aldı. Bu madde, Rusya'nın Osmanlı'nın iç işlerine müdahale etmesine zemin hazırladı. ❌ |
| Savaş Tazminatı | Osmanlı, savaşı kaybettiği için Rusya'ya para tazminatı ödemek zorunda kaldı. ❌ |
| Eflak ve Boğdan'a Özerklik | Bu iki prenslikte Osmanlı genel af ilan edecek, Rusya ise bu bölgeler adına Osmanlı ile görüşme yapabilecekti. ❌ |
Neden Diğerlerinden Farklı?
Karlofça'da büyük toprak kaybettik — ama iç işlerimiz bizdeydi.
Pasarofça'da Belgrad'ı kaybettik — ama iç işlerimiz bizdeydi.
Küçük Kaynarca'da hem toprak kaybettik, hem de başka bir devletin Osmanlı'nın iç işlerine 'koruyucu' sıfatıyla karışmasının önü açıldı.
Tarihçiler şunu söyler: 'Karlofça Osmanlı'nın gücünü kırdı; Küçük Kaynarca egemenliğini sarstı.'
Toprak kaybı telafi edilebilir — nitekim Belgrad Antlaşması'nda edildi. Ama bir devletin kendi topraklarındaki halka 'başka bir devletin koruyuculuğunu' kabul etmesi, egemenliğin özüne dokunur. Bu madde ilerleyen yüzyılda Rusya'nın Osmanlı'ya defalarca müdahalesinin gerekçesi oldu.
ANTLAŞMALAR ARASI KARŞILAŞTIRMA
Tablo 1 — Antlaşmaların Genel Görünümü
| Antlaşma | Tarih | Kimlerle? | Osmanlı için Sonuç | Değerlendirme |
|---|---|---|---|---|
| Karlofça | 1699 | Avusturya, Venedik, Lehistan, Rusya | Macaristan, Mora, Podolya, Azak kaybedildi ❌ | Ağır yenilgi |
| İstanbul | 1700 | Yalnızca Rusya | Azak Rusya'da kaldı; Rusya'ya elçilik hakkı tanındı ❌ | Yenilgi |
| Prut | 1711 | Yalnızca Rusya | Azak geri alındı, elçilik hakkı iptal edildi ✅ | Zafer |
| Pasarofça | 1718 | Avusturya ve Venedik | Mora geri alındı — Belgrad ve Kuzey Sırbistan kaybedildi ❌ | ⚠️ Karışık |
| Belgrad | 1739 | Avusturya ve Rusya | Belgrad, Azak ve Eflak geri alındı ✅ | Son zafer |
| Küçük Kaynarca | 1774 | Yalnızca Rusya | Kırım, Azak, Karadeniz hakkı, iç işlere müdahale kapısı | ❌❌ Dönüm noktası |
Tablo 2 — Kaybedilen Topraklar (Hangi Antlaşmayla, Kime?)
| Kaybedilen Toprak | Hangi Antlaşmayla? | Kime Verildi? |
|---|---|---|
| Macaristan ve Erdel | Karlofça (1699) | Avusturya'ya verildi — bir daha geri alınamadı |
| Podolya ve Ukrayna | Karlofça (1699) | Lehistan'a verildi — bir daha geri alınamadı |
| Mora Yarımadası | Karlofça (1699) | Venedik'e verildi — ANCAK 1718'de savaşla geri alındı ✅ |
| Azak Kalesi | Karlofça / İstanbul (1699-1700) | Rusya'ya verildi — Prut'ta geri alındı, Belgrad'da kaldı, Küçük Kaynarca'da kalıcı gitti ✅ ❌ |
| Belgrad ve Kuzey Sırbistan | Pasarofça (1718) | Avusturya'ya verildi — ANCAK 1739'da Belgrad Antlaşması ile geri alındı ✅ |
| Kırım Hanlığı | Küçük Kaynarca (1774) | 'Bağımsız' ilan edildi, 1783'te Rusya ilhak etti — bir daha geri alınamadı |
| Karadeniz kıyı kaleleri | Küçük Kaynarca (1774) | Rusya'ya verildi — Karadeniz Osmanlı'nın tekeli olmaktan çıktı |
Tablo 3 — Geri Kazanılan Topraklar
| Geri Alınan Toprak | Önce Kaybedildiği Antlaşma | Geri Alındığı Antlaşma |
|---|---|---|
| Azak Kalesi ✅ | İstanbul Antlaşması (1700) ile Rusya'ya geçmişti | Prut Antlaşması (1711) ile geri alındı |
| Azak Kalesi (2. kez) ✅ | Prut'tan sonra yeniden Rusya'ya geçmişti | Belgrad Antlaşması (1739) ile tekrar alındı |
| Mora Yarımadası ✅ | Karlofça (1699) ile Venedik'e geçmişti | 1715 savaşıyla geri alındı; Pasarofça (1718) ile Osmanlı'da kaldı |
| Belgrad | Pasarofça (1718) ile Avusturya'ya geçmişti | Belgrad Antlaşması (1739) ile geri alındı |
Tablo 4 — Rusya ile İlişkilerin Seyri
| Antlaşma | Tarih | Rusya'ya Ne Verildi / Ne Geri Alındı? |
|---|---|---|
| Karlofça | 1699 | Azak Kalesi Rusya'ya verildi. Rusya Karadeniz'e ilk kez ayak bastı. |
| İstanbul | 1700 | Azak kaldı + Rusya İstanbul'da daimi elçilik hakkı kazandı. |
| Prut | 1711 | Azak geri alındı + elçilik hakkı iptal edildi. Osmanlı'nın Rusya'ya karşı tek büyük zaferi. |
| Belgrad | 1739 | Azak yeniden geri alındı. Rusya Karadeniz'den çekilmek zorunda kaldı. |
| Küçük Kaynarca | 1774 | Azak kalıcı olarak Rusya'ya geçti + Karadeniz serbest geçiş + Kırım kaybedildi + iç işlere müdahale hakkı. |
Kaybedilen Topraklar
Macaristan ve Erdel
Karlofça (1699) → Avusturya'ya verildi. Bir daha geri alınamadı.
Podolya ve Ukrayna
Karlofça (1699) → Lehistan'a verildi. Bir daha geri alınamadı.
Karadeniz Kıyı Kaleleri
Küçük Kaynarca (1774) → Rusya'ya verildi. Karadeniz Osmanlı'nın tekeli olmaktan çıktı.
Geri Kazanılan Topraklar
Azak Kalesi
İstanbul Antlaşması (1700) ile Rusya'ya geçmişti. Prut Antlaşması (1711) ile geri alındı.
Azak Kalesi (2. kez)
Prut'tan sonra yeniden Rusya'ya geçmişti. Belgrad Antlaşması (1739) ile tekrar alındı.
Mora Yarımadası
Karlofça (1699) ile Venedik'e geçmişti. 1715 savaşıyla geri alındı; Pasarofça (1718) ile Osmanlı'da kaldı.
Belgrad
Pasarofça (1718) ile Avusturya'ya geçmişti. Belgrad Antlaşması (1739) ile geri alındı.
Rusya ile İlişkilerin Seyri
Karlofça → İstanbul → Prut → Belgrad → Küçük Kaynarca
| Antlaşma | Rusya'nın Kazancı / Kaybı |
|---|---|
| Karlofça 1699 | Azak Kalesi Rusya'ya verildi. Rusya Karadeniz'e ilk kez ayak bastı. |
| İstanbul 1700 | Azak kaldı + Rusya İstanbul'da daimi elçilik hakkı kazandı. |
| Prut 1711 | Azak geri alındı + elçilik hakkı iptal edildi. Osmanlı'nın Rusya'ya karşı tek büyük zaferi. |
| Belgrad 1739 | Azak yeniden geri alındı. Rusya Karadeniz'den çekilmek zorunda kaldı. |
| Küçük Kaynarca 1774 | Azak kalıcı olarak Rusya'ya geçti + Karadeniz serbest geçiş + Kırım kaybedildi + iç işlere müdahale hakkı. |
Hızlı Tekrar
"Nasıl ayakta kalabiliriz?"
Ve bu soru 1923'e kadar sürecek olan çöküş dönemini başlatacaktı.
İkinci Viyana Kuşatması (1683) → Karlofça (1699) → İstanbul (1700) → Prut (1711) → Pasarofça (1718) → Belgrad (1739) → Küçük Kaynarca (1774)
Karlofça: Büyük toprak kaybı ve gerileme döneminin başlangıcı.
Prut: Rusya'ya karşı önemli başarı; Azak geri alındı.
Pasarofça: Belgrad kaybedildi; Lale Devri başladı.
Belgrad: Osmanlı'nın son kazançlı antlaşması.
Küçük Kaynarca: Kırım'ın bağımsızlığı, Karadeniz'deki Rus hakları ve Rusya'nın Osmanlı'nın iç işlerine müdahalesinin önünün açılması.
Osmanlı Devleti Gerileme Dönemi Önemli Antlaşmalar
Osmanlı Devleti Gerileme Dönemi'nde yapılan önemli antlaşmaları PDF ders notu olarak indir ve çevrim dışı çalış.
⬇ PDF Notunu İndir