1. Ünite Özeti | Türkistan'dan Türkiye (1040-1299) | Maarif Modeli

2025–2026 10. Sınıf Tarih Dersi 1.Ünite: Türkistan'dan Türkiye (1040-1299)

Bu çalışma, MEB müfredatına uygun olarak hazırlanmış ve 10. sınıf tarih dersi 1. Ünite konularını kapsayan ders notudur.

İçerikte; Osmanlı Devleti’nin kuruluş dönemi olmak üzere sınavlarda sıkça sorulan konulara yönelik kavrama ve neden–sonuç ilişkisi kurdurmaya yönelik ders notları yer almaktadır.

Öğrencilerin yazılı sınavlara sistemli ve bilinçli şekilde hazırlanmasını hedefleyen bu içerik, öğretmenler için de doğrudan kullanılabilir tekrar ve ölçme kaynağı niteliğindedir.

<

10. SINIF TARİH – 1. ÜNİTE ÖZETİ

1. Ünite: TÜRKİSTAN’DAN TÜRKİYE’YE (1040–1299)

I. Türklerin Anadolu’ya Yönelişinin Nedenleri ve Fetih Süreci

Türklerin Anadolu’ya yönelmesi tek bir sebebe değil, uzun yıllar boyunca biriken ve birbirini etkileyen siyasi, ekonomik, sosyal ve coğrafi faktörlere dayanır. Bu yöneliş, rastlantısal bir göç değil; zorunlulukların ve fırsatların birleşmesiyle ortaya çıkan tarihsel bir süreçtir.

Türklerin Anadolu’ya Yönelme Nedenleri

• Orta Asya’da nüfus artışı sonucu mevcut otlakların yetersiz kalması ve doğal kaynakların sınırlanması
• Türk boyları arasında yaşanan siyasi mücadeleler ve hâkimiyet kavgaları
• Hayvancılığa dayalı göçebe yaşam tarzının geniş ve verimli alanlara ihtiyaç duyması
• İslamiyet’in kabulünden sonra ortaya çıkan cihat ve gaza anlayışı ile Bizans topraklarının hedef hâline gelmesi
• Anadolu’nun iklim, su kaynakları ve verimli topraklar bakımından elverişli olması

1040 Dandanakan Savaşı, Selçuklu tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Bu savaşın kazanılmasıyla Büyük Selçuklu Devleti kurulmuş ve Selçuklular siyasi bağımsızlıklarını ilan etmiştir.

• Selçuklular resmen devlet hâline gelmiştir.
• Batıya, özellikle Anadolu’ya yönelme süreci hızlanmıştır.

1048 Pasinler Savaşı, Anadolu’da Bizans’a karşı kazanılan ilk büyük Türk zaferidir. Bu savaş, Bizans ordusunun yenilebileceğini göstermiş ve Anadolu’nun fethedilebilir olduğu düşüncesini güçlendirmiştir.

KRİTİK DÖNÜM NOKTASI: MALAZGİRT (1071)

• Malazgirt Savaşı, Anadolu’nun siyasi ve askerî kaderini değiştirmiştir.
• Bizans ordusu ağır bir yenilgiye uğramış, imparator esir düşmüştür.
• Bizans’ın Anadolu üzerindeki askerî hâkimiyeti sarsılmıştır.
• Türkmen boyları Anadolu’ya kalıcı iskân edilmeye başlanmış, fetihler hız kazanmıştır.

Önemli not: Malazgirt’ten sonra Anadolu hemen tamamen Türk yurdu hâline gelmemiştir; ancak bu savaşla birlikte Türkleşme ve İslamlaşma süreci başlamıştır.

1176 Miryokefalon Savaşı, Türklerin Anadolu’daki varlığının kesinleştiğini gösteren son büyük dönüm noktasıdır. Bu savaşın ardından Bizans, Anadolu’yu geri alma umudunu tamamen kaybetmiştir.

Sınav cümlesi: Malazgirt Anadolu’nun kapısını açmış, Miryokefalon ise Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirmiştir.

II. Anadolu’da Kurulan İlk Türk Beylikleri (1072–1202)

İlk Türk beylikleri, Malazgirt Savaşı’ndan sonra Anadolu’da kurulan ve Türk siyasi hâkimiyetini geçici olmaktan çıkarıp kalıcı hâle getiren ilk yerli Türk devletleridir. Bu beylikler sayesinde Anadolu, yalnızca fethedilen bir coğrafya değil, yerleşilen, imar edilen ve yurt edinilen bir bölge hâline gelmiştir.

İlk Türk Beyliklerinin Ortak Özellikleri

• Anadolu’nun Türkleşmesini ve İslamlaşmasını hızlandırarak demografik ve kültürel dönüşümü sağlamışlardır.
• Bizans ve Haçlılarla yaptıkları askerî mücadelelerle Anadolu’daki Türk varlığını korumuşlardır.
• Yaptıkları cami, medrese, köprü, han ve kervansaraylarla Anadolu’nun imarını sağlamışlardır.
• Türk-İslam kültürünü Anadolu’ya taşıyarak bu coğrafyanın kültürel kimliğinin oluşmasına katkı sunmuşlardır.
• Anadolu’da kurulan bu beylikler, yerli ve millî Türk devlet geleneğinin temelini oluşturmuştur.

Sınavda En Çok Sorulan Beylikler

• Danişmentliler: Orta Anadolu’da kurulmuş, özellikle Haçlılara karşı verdiği mücadelelerle öne çıkmıştır. Anadolu’da Haçlılara karşı Türk direncinin simgesi olarak kabul edilir.
• Artuklular: Güneydoğu Anadolu’da hüküm sürmüş, özellikle mimari ve bilim alanındaki gelişmeleriyle tanınmıştır. Malabadi Köprüsü en önemli eserlerindendir.
• Mengücekliler: Sivas–Erzincan–Divriği çevresinde kurulmuş, Anadolu’nun en önemli mimari eserlerinden biri olan Divriği Ulu Camii’ni inşa etmişlerdir. Bu eser, :contentReference[oaicite:0]{index=0} Dünya Kültür Mirası listesinde yer almaktadır.
• Çaka Beyliği: Batı Anadolu’da kurulmuş, ilk Türk donanmasını kurarak Türk denizciliğinin temellerini atmıştır. Çaka Bey, ilk Türk denizcisi olarak kabul edilir.

Çok önemli: İlk Türk beylikleri, Anadolu’da oluşturdukları askerî, siyasi ve kültürel birikimle Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurulmasına zemin hazırlamıştır. Bu nedenle bu beylikler, Selçuklu Devleti’nin bir ön hazırlık dönemi olarak değerlendirilir.

III. Haçlı Seferleri ve Türkiye Selçuklu Devleti

Haçlı Seferleri (1096–1291), Orta Çağ’da Avrupa’dan başlayarak Doğu Akdeniz ve Anadolu’ya yönelen, Türk-İslam dünyasını doğrudan hedef alan en uzun süreli ve en yıkıcı dış tehditlerden biridir. Bu seferler yalnızca dinî amaçlı değil; ekonomik, siyasi ve sosyal nedenlerin birleşmesiyle ortaya çıkmıştır.

Haçlı Seferlerinin Nedenleri Ezber değil, mantık

• Dinî: Kudüs ve çevresindeki kutsal yerleri ele geçirerek Hristiyan dünyasında dini otoriteyi güçlendirme isteği
• Ekonomik: Doğu’nun zengin ticaret yollarına, baharat ve ipek gibi değerli mallara ulaşma arzusu
• Siyasi: Türkleri Anadolu’dan atarak Bizans’ın eski topraklarını geri alma hedefi
• Sosyal: Avrupa’da topraksız kalan soyluların yeni toprak ve unvan arayışı

Anadolu Açısından Sonuçlar

• Haçlı ordularının geçişi sırasında Anadolu şehirleri büyük ölçüde yıkıma ve tahribata uğramıştır.
• Türkiye Selçuklu Devleti, Haçlı tehdidi nedeniyle başkentini İznik’ten Konya’ya taşımak zorunda kalmıştır.
• Türkler, Haçlılara karşı verdikleri mücadeleyle İslam dünyasında liderlik ve koruyuculuk rolü kazanmıştır.
• Haçlı Seferlerinden en fazla zarar gören devlet Bizans olmuştur; Bizans hem askerî hem ekonomik olarak zayıflamıştır.
• Anadolu’daki Türk beylikleri ve Selçuklular, bu tehdit karşısında tecrübe kazanmış ve savunma sistemlerini geliştirmiştir.

Sınav tuzağı: Haçlı Seferleri, Türkleri Anadolu’dan çıkaramamış, aksine Türklerin Anadolu’daki varlığını daha da pekiştirmiştir.

IV. Türk-İslam Devletlerinde Devlet, Ordu, Toplum Yapısı + Selçuklu’nun Zayıflaması

Devlet Anlayışı

• Kut inancı: Devlet yönetme yetkisinin Tanrı tarafından hükümdara verildiğine inanılır. Bu anlayış, hükümdarın meşruiyet kaynağını oluşturur.
• Ancak hükümdarın yetkileri töre (gelenek hukuku) ve adalet anlayışı ile sınırlandırılmıştır; keyfî yönetim kabul edilmemiştir.
• İslamiyet’in kabulünden sonra şer’i hukuk (İslam hukuku) ile örfi hukuk birlikte uygulanmış, böylece hem dinî hem devlet düzeni korunmuştur.

Devlet Teşkilatı (Çok Sorulur)

• Divan-ı Âlâ: Devletin en üst yönetim organıdır. Vezir başkanlık eder, önemli devlet işleri burada görüşülür.
• Divan-ı Arz: Ordunun ihtiyaçları, askerî düzen ve maaş işleriyle ilgilenir.
• Divan-ı İstifa: Maliye işlerinden sorumludur; devletin gelir–gider dengesi burada takip edilir.
• Divan-ı Tuğra: İç ve dış yazışmaları yürütür; ferman ve belgeler burada hazırlanır.

Ordu Sistemi

• Onlu sistem: Ordu, 10, 100, 1000 ve 10.000’lik birliklere ayrılmıştır. Bu sistemin kökeni Mete Han’a kadar uzanır ve askerî disiplinin temelini oluşturur.
• Gulam sistemi: Küçük yaşta alınan kölelerin sarayda eğitilerek devlete bağlı asker ve yönetici olarak yetiştirilmesini sağlar.
• İkta sistemi: Devlet memurlarına ve askerlere maaş yerine toprak gelirleri verilmiştir. Bu sistemle hem ordu beslenmiş hem de tarımsal üretim süreklilik kazanmıştır.

Toplum ve Ekonomi

• Ekonominin temeli tarım, hayvancılık ve ticarettir.
• Ahilik teşkilatı: Esnaf ve zanaatkârlar arasında dürüstlük, kalite ve dayanışmayı esas alan bir meslek örgütüdür.
• Kervansaraylar: Ticaret yolları üzerinde kurulmuş, tüccarların can ve mal güvenliğini sağlayarak ticareti geliştirmiştir.

Kültür ve Eğitim

• Medreseler, kütüphaneler ve rasathaneler sayesinde bilim ve eğitim gelişmiştir.
• Nizamiye Medreseleri: Vezir :contentReference[oaicite:0]{index=0} tarafından kurulmuş, devletin eğitimli yönetici ve din adamı ihtiyacını karşılamıştır.
• Tasavvuf anlayışı: Anadolu’nun manevi yapısını güçlendirmiştir. Bu alanda :contentReference[oaicite:1]{index=1}, :contentReference[oaicite:2]{index=2} ve :contentReference[oaicite:3]{index=3} öne çıkan isimlerdir.

Türkiye Selçuklu Devleti’nin Zayıflaması (Sınavda Gelir)

• Babaîler İsyanı (1240): Türkmenlerin yönetimden dışlanması sonucu çıkmıştır. Bu isyan, devlet otoritesinin ciddi biçimde sarsıldığını gösterir.
• Kösedağ Savaşı (1243): Moğollara karşı alınan ağır yenilgi sonucunda Türkiye Selçuklu Devleti Moğollara bağımlı hâle gelmiştir. Bu gelişme, Anadolu’da II. Beylikler Dönemi’nin başlamasına yol açmıştır.

Net sonuç: Kösedağ Savaşı, Türkiye Selçuklu Devleti’nin fiilen sona yaklaştığını gösteren en önemli gelişmedir.

Anadoluda Kurulan 2.Dönem Türk Beylikleri ve Merkezleri:

• Karamanoğulları: Konya ve Karaman çevresi → Osmanlı’ya en çok direnen beyliktir, Türkçe’yi resmî dil ilan ettiler.
• Germiyanoğulları: Kütahya ve çevresi.
• Candaroğulları (İsfendiyaroğulları): Kastamonu ve Sinop.
• Aydınoğulları: Aydın, İzmir, Selçuk → Önemli denizci beylik.
• Menteşeoğulları: Muğla, Fethiye, Bodrum.
• Karesioğulları: Balıkesir ve çevresi → Osmanlı’ya katılan ilk beyliktir.
• Saruhanoğulları: Manisa ve çevresi.
• Hamitoğulları: Isparta, Burdur, Antalya.
• Dulkadiroğulları: Maraş ve Elbistan.
• Ramazanoğulları: Adana ve çevresi.
• Osmanoğulları: Söğüt ve Domaniç → Daha sonra Osmanlı Devleti’ni kurdular.

“10. Sınıf Tarih Dersi Etkinlikler”