Osmanlı Yükselme Dönemini ÖSYM Nasıl Sorar?

KPSS • ÖSYM ANALİZ • OSMANLI DURAKLAMA

Osmanlı Duraklama Dönemi: ÖSYM Bu Konuyu Nasıl Okur?

Bu dönem sadece “isyanlar çıktı, ıslahatlar yapıldı ve Karlofça imzalandı” ezberiyle geçilecek bir konu değildir. ÖSYM burada asıl olarak Osmanlı’nın klasik düzeninin neden bozulduğunu, devletin bu sorunlara nasıl tepki verdiğini ve yapılan ıslahatların neden kalıcı olamadığını ölçer.

Osmanlı Duraklama Dönemi’nin merkezinde üç büyük soru vardır: Devletin kurumları neden bozuldu, merkezi otorite neden zayıfladı ve Osmanlı bu sorunlara karşı hangi çözümleri geliştirdi? XVII. yüzyıl, Osmanlı Devleti’nin bir anda güçsüzleştiği veya bütün cephelerde sürekli toprak kaybettiği bir dönem değildir. Devlet bir taraftan iç isyanlar, mali sorunlar ve askerî bozulmalarla mücadele ederken diğer taraftan doğuda ve batıda büyük savaşlar yapmaya devam etmiştir. Bu yüzden ÖSYM, dönemi yalnızca olayların kronolojisiyle değil; bozulma, mücadele ve geçici toparlanma ilişkisi üzerinden sorgular.

Bu dönemin en önemli problemi, Osmanlı klasik düzeninin temelini oluşturan kurumların eski işlevlerini kaybetmeye başlamasıdır. Tımar sisteminin bozulması, iltizamın yaygınlaşması, rüşvet ve iltimasın artması, devlet görevlerinin liyakatsiz kişilere verilmesi ve uzun süren savaşlar devlet düzenini olumsuz etkilemiştir. Bu gelişmeler birbirinden bağımsız değildir. Örneğin tımar sistemindeki bozulma yalnızca tarımsal üretimi değil; taşra güvenliğini, vergi gelirlerini ve ordunun asker ihtiyacını da etkilemiştir.

Tımar sisteminin bozulmasıyla tımarlı sipahilerin sayısı azalmış, devletin taşradaki askerî ve idarî gücü zayıflamıştır. Devletin artan nakit para ihtiyacı nedeniyle vergi kaynaklarının iltizam yoluyla mültezimlere bırakılması, bazı mültezimlerin halktan ağır ve haksız vergiler toplamasına yol açmıştır. Köylünün toprağını terk etmesiyle tarımsal üretim düşmüş, köyler boşalmış ve güvenlik ortamı bozulmuştur. ÖSYM, bu başlığı çoğu zaman üretimin azalması, köyden kente göç, vergi gelirlerinin düşmesi ve Celali İsyanlarının yayılması üzerinden sorar.

Celali İsyanları, Osmanlı Duraklama Dönemi’nin en fazla yanlış yorumlanan başlıklarından biridir. Bu isyanlar Osmanlı hanedanını yıkmak, rejimi değiştirmek veya Anadolu’da bağımsız bir devlet kurmak amacıyla çıkmamıştır. Ağır vergiler, ekonomik sıkıntılar, tımar sisteminin bozulması, yerel yöneticilerin baskıları ve uzun süren savaşlar isyanların temel nedenleridir. ÖSYM’nin buradaki en önemli tuzağı, Celali İsyanlarını milliyetçilik düşüncesiyle ilişkilendirmektir. XVII. yüzyıldaki Celali İsyanlarında rejim, hanedan veya milliyetçilik karşıtlığı yoktur.

Celali İsyanlarının sonucunda Anadolu’da üretim azalmış, halkın devlete olan güveni sarsılmış, köylüler topraklarını terk etmiş ve taşradaki asayiş bozulmuştur. Toprağını terk eden köylülerden alınan Çiftbozan vergisi, devletin tarımsal düzeni ve üretimi korumaya çalıştığını gösterir. Ancak vergi yükünün artması, ekonomik sıkıntıların daha da büyümesine neden olmuştur. ÖSYM, Celali İsyanlarının sonucu olarak “üretimin artması”, “tımar sisteminin güçlenmesi” veya “merkezi otoritenin Anadolu’da kesin biçimde kurulması” gibi ifadeleri çeldirici olarak kullanabilir.

İstanbul’da ortaya çıkan Yeniçeri İsyanları ise Celali İsyanlarından farklı değerlendirilmelidir. Yeniçerilerin temel amacı rejimi değiştirmek veya bağımsızlık kazanmak değildir. Ulufelerin zamanında ödenmemesi, maaşların ayarı düşük akçeyle verilmesi, cülus bahşişi beklentisi ve devlet yönetimindeki nüfuzlarını koruma isteği bu isyanların başlıca nedenleridir. Yeniçeriler zamanla yalnızca askerî bir güç olmaktan çıkmış, padişahları ve devlet adamlarını değiştirebilen siyasi bir baskı grubuna dönüşmüştür.

II. Osman’ın yaşadığı gelişmeler, Yeniçeri Ocağı’nın devlet yönetiminde kazandığı gücü açık biçimde gösterir. Hotin Seferi sırasında yeniçerilerin disiplinsizliğini gören II. Osman, ocağı kaldırmayı ve Anadolu ile Suriye’den toplanacak askerlerle yeni bir ordu kurmayı düşünmüştür. Ancak bu planını uygulayamadan yeniçeriler tarafından tahttan indirilmiş ve öldürülmüştür. Buradaki ÖSYM tuzağı açıktır: II. Osman Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmamış, yalnızca kaldırmayı planlamıştır. Ocağı fiilen kaldıran padişah, XIX. yüzyılda Vaka-i Hayriye’yi gerçekleştiren II. Mahmut’tur.

Şehzadelerin sancaklara gönderilmesi uygulamasının kaldırılması da Osmanlı yönetimini doğrudan etkilemiştir. Sancak sisteminde şehzadeler taşrada devlet yönetimi, askerî teşkilat ve halkla ilişkiler konusunda tecrübe kazanırken Kafes usulünde sarayda denetim altında tutulmuştur. Bu durum, devlet idaresi konusunda tecrübesiz ve psikolojik açıdan yıpranmış şehzadelerin tahta çıkmasına yol açmıştır. ÖSYM, Kafes usulünü doğrudan şehzadelerin yönetim tecrübesinden yoksun kalmasıyla ilişkilendirir.

I. Ahmet döneminde kabul edilen Ekber ve Erşed sistemi, hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin tahta geçmesini öngörmüştür. Bu uygulamanın amacı veraset sistemindeki belirsizliği gidermek ve taht kavgalarını azaltmaktır. Ancak sistem, hükümdarın yetenekli olmasını değil yaşça büyük olmasını esas aldığı için devlet yönetiminde liyakat sorununu tamamen çözememiştir. Tuzak şudur: Ekber ve Erşed sistemi taht kavgalarını artırmamış, aksine azaltmıştır.

XVII. yüzyıl ıslahatlarının en belirgin özelliği, Avrupa’nın örnek alınmamasıdır. Islahatçı padişahlar ve devlet adamları, Osmanlı’nın sorunlarını Batı tarzı yeni kurumlar kurarak değil; Kanuni dönemindeki klasik düzeni yeniden canlandırarak çözmeye çalışmıştır. Bu nedenle yapılan düzenlemeler çoğunlukla askerî ve mali alanlarda kalmış, devlet yapısının bütününü değiştiren köklü reformlara dönüşmemiştir.

XVII. yüzyıl ıslahatlarının kalıcı başarı sağlayamamasının temel nedenleri; yeniliklerin kişilere bağlı kalması, devlet politikası hâline gelememesi, halkın desteğinin alınmaması, çıkarları zarar gören grupların tepki göstermesi ve baskı-şiddet yöntemlerinin kullanılmasıdır. Islahatçı padişah veya devlet adamı görevden ayrıldığında yapılan düzenlemeler de çoğu zaman sona ermiştir. ÖSYM, bu konuyu sorarken “Batı örnek alınmıştır”, “ıslahatlar halk hareketiyle başlamıştır” veya “yenilikler devlet politikası hâline gelmiştir” gibi yanlış seçenekler kullanabilir.

IV. Murat Dönemi, merkezi otoriteyi yeniden kurmaya yönelik sert uygulamalarla öne çıkar. IV. Murat, İstanbul ve Anadolu’daki düzensizlikleri baskı ve disiplin yöntemleriyle kontrol altına almaya çalışmıştır. Bununla birlikte devletin sorunlarının kaynağını öğrenmek amacıyla Koçi Bey ve Kâtip Çelebi gibi isimlerden risaleler hazırlanması, yalnızca sonuçlarla değil nedenlerle de ilgilenildiğini gösterir. ÖSYM bu gelişmeyi, devlet sorunlarının kaynağına inilerek çözüm yolu aranması şeklinde yorumlar.

IV. Murat’ın uygulamaları büyük ölçüde kendi otoritesine ve sert kişiliğine bağlı kaldığı için ölümünden sonra aynı düzen sürdürülememiştir. Bu durum, XVII. yüzyıl ıslahatlarının neden kurumlaşamadığını gösteren önemli bir örnektir. Bir düzenlemenin yalnızca güçlü bir yöneticinin varlığı sırasında uygulanabilmesi, onun devlet politikası hâline gelmediğinin kanıtıdır.

Tarhuncu Ahmet Paşa, XVII. yüzyıl mali ıslahatlarının en önemli isimlerinden biridir. Saray harcamalarını azaltmaya çalışmış ve Osmanlı Devleti’nde modern anlamda ilk denk bütçeyi hazırlamıştır. Ancak uygulamaları, çıkarları zedelenen saray çevrelerinin ve devlet görevlilerinin tepkisini çekmiştir. Kısa süre sonra görevden alınarak idam edilmesi, ıslahatların önündeki en büyük engellerden birinin çıkar grupları olduğunu gösterir.

Köprülü Mehmet Paşa’nın sadrazamlığı kabul ederken saraya bazı şartlar ileri sürmesi, dönemin siyasi yapısını anlamak açısından önemlidir. Devlet işlerinde serbest bırakılmayı, görevlendirmelerine müdahale edilmemesini ve kendisi hakkında şikâyet olduğunda savunması alınmadan karar verilmemesini istemiştir. Bu şartların amacı saltanatı kaldırmak değil, güvenli ve bağımsız bir çalışma ortamı oluşturmaktır. Ancak bir sadrazamın saraya şart ileri sürebilmesi, merkezi otoritenin eski gücünde olmadığının da göstergesidir.

Köprülüler Dönemi, Duraklama Dönemi’nin en zayıf veya başarısız evresi değildir. Köprülü Mehmet Paşa ve Köprülü Fazıl Ahmet Paşa dönemlerinde devlet otoritesi yeniden güçlenmiş, iç isyanlar bastırılmış, mali yapı düzenlenmiş ve dış politikada önemli başarılar kazanılmıştır. Bu nedenle Köprülüler Dönemi, Duraklama içinde geçici bir toparlanma ve yükselme süreci olarak değerlendirilir.

Girit’in fethi, Osmanlı deniz gücünün durumunu gösteren önemli gelişmelerden biridir. Venedik’in elindeki Girit 1645 yılında kuşatılmış, ancak adanın tamamen fethedilmesi 1669 yılında gerçekleşmiştir. Bir adanın 24 yıl süren mücadele sonucunda alınması, Osmanlı donanmasının eski askerî etkinliğini kaybettiğini gösterir. Ancak adanın sonuçta fethedilmiş olması, Osmanlı’nın Akdeniz’de tamamen etkisiz hâle gelmediğini de kanıtlar.

XVII. yüzyıldaki antlaşmalar incelenirken yalnızca isim ve tarih ezberi yapılmamalıdır. 1606 Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya hükümdarı protokol bakımından Osmanlı padişahına denk kabul edilmiş ve Osmanlı’nın Avusturya üzerindeki diplomatik üstünlüğü sona ermiştir. Ancak bu antlaşmayla Batı’da büyük toprak kaybı yaşanmamıştır. ÖSYM’nin temel tuzaklarından biri, Zitvatorok’un diplomatik sonucuyla Karlofça’nın toprak kaybı sonucunu birbirine karıştırmaktır.

Osmanlı-Safevi ilişkilerinde 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması özel bir yere sahiptir. Bu antlaşmayla Zagros Dağları sınır kabul edilmiş ve günümüz Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde belirlenmiştir. Ancak Kasr-ı Şirin, Osmanlı ile Safeviler arasında imzalanan ilk resmî antlaşma değildir. İlk resmî Osmanlı-Safevi antlaşması, Kanuni döneminde imzalanan 1555 Amasya Antlaşmasıdır.

Osmanlı Devleti’nin Duraklama Dönemi’nde yalnızca toprak kaybettiğini düşünmek önemli bir yanılgıdır. Osmanlı, 1590 tarihli Ferhat Paşa Antlaşması ile doğuda, 1672 tarihli Bucaş Antlaşması ile batıda en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Bu durum, dönemin “duraklama” olarak adlandırılmasının devletin bütün cephelerde sürekli gerilediği anlamına gelmediğini gösterir.

Ferhat Paşa Antlaşması sonucunda Safevilerden alınan bazı topraklar, daha sonra Nasuh Paşa Antlaşması ile geri verilmiştir. Bucaş Antlaşması ise Lehistan ile imzalanmış ve Podolya Osmanlı topraklarına katılmıştır. ÖSYM burada “doğuda en geniş sınırlar” ile “batıda en geniş sınırlar” bilgilerini birbirine karıştırabilir. Ferhat Paşa doğu, Bucaş ise batı sınırlarıyla ilgilidir.

1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti açısından askerî ve diplomatik bir dönüm noktasıdır. Osmanlı bu antlaşmayla Batı’da ilk kez büyük miktarda toprak kaybetmiş, fetih politikasından savunma politikasına geçmeye başlamış ve Avrupa karşısındaki üstünlüğünü önemli ölçüde yitirmiştir. Karlofça görüşmelerinde İngiltere ve Hollanda arabuluculuk yapmıştır.

Rusya, Karlofça Antlaşması’nı imzalayan devletler arasında yer almamıştır. Osmanlı Devleti ile Rusya arasında bir yıl sonra, 1700 İstanbul Antlaşması imzalanmıştır. Bu nedenle Rusya ile yapılan ilk resmî antlaşma Karlofça değil, İstanbul Antlaşması’dır. ÖSYM bu iki antlaşmayı aynı siyasi sürecin içinde vererek öğrencinin ayrıntıyı fark edip etmediğini ölçebilir.

Osmanlı Duraklama Dönemi’nin sınavlardaki en büyük tuzağı, dönemin adından hareket ederek devletin her alanda ve sürekli biçimde gerilediğini düşünmektir. Osmanlı bu dönemde ciddi kurumsal, ekonomik ve askerî sorunlar yaşamıştır; fakat aynı zamanda doğuda ve batıda en geniş sınırlarına ulaşmış, Girit’i fethetmiş ve Köprülüler döneminde yeniden toparlanmıştır. Bu nedenle XVII. yüzyıl, çöküşten çok bozulma, mücadele, geçici toparlanma ve yeni bir denge arayışı dönemi olarak okunmalıdır.

Bu konuyu çalışırken her olayın yanına üç küçük soru yaz: “Bu gelişmenin nedeni neydi, devlette hangi alanı etkiledi ve ÖSYM bunu hangi bilgiyle karıştırabilir?” Bu sorulara cevap verebildiğinde Celali İsyanlarını milliyetçilikle, Ekber ve Erşed sistemini taht kavgalarının artmasıyla, II. Osman’ı Yeniçeri Ocağı’nı kaldıran padişahla veya Karlofça’yı Rusya ile yapılan ilk antlaşmayla karıştırmazsın. Çünkü Duraklama Dönemi’nde doğru cevap çoğu zaman olayın adında değil; olayın Osmanlı devlet düzenindeki neden-sonuç bağlantısında saklıdır.