"Yurtta sulh, cihanda sulh": Lozan'dan kalan sorunların çözümü, uluslararası kuruluşlara katılım, Balkan Antantı, Sadabat Paktı, Montrö Sözleşmesi ve Hatay'ın anavatana katılması.
Atatürk dönemi dış politikası; tam bağımsızlık, barışçılık ve gerçekçilik ilkelerine dayanıyordu. Bu dönemde Lozan'da çözülemeyen sorunlar barışçı yollarla çözüldü ve Türkiye bölgesel barışı koruyan ittifakların içinde yer aldı. KPSS'de antlaşmaların tarafları ve amaçları sık sorulur.
1. Lozan'dan Kalan Sorunlar
| Çözümü | |
|---|---|
| Nüfus mübadelesi | 1923'te Yunanistan ile imzalanan sözleşmeyle başladı. Uygulamada çıkan sorunlar 1930 Ankara Antlaşması ile çözüldü; iki ülke arasında dostluk dönemi başladı. |
| Musul meselesi | İngiltere ile anlaşılamayınca konu Milletler Cemiyeti'ne götürüldü. 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakıldı; Türkiye'ye petrol gelirinden pay verildi. |
| Yabancı okullar | Türk kanunlarına ve denetimine bağlandı. |
| Osmanlı borçları | 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı nedeniyle ödemeler ertelendi; yeni düzenlemelerle ödeme planı yapıldı. |
Musul meselesinde Türkiye'nin istediği sonucu alamamasında, İngiltere'nin kışkırttığı Şeyh Sait İsyanı ve Türkiye'nin yeni bir savaşı göze alamaması etkili oldu.
2. Barışçı Dış Politika ve İttifaklar
| Tarih | Amaç ve önemi | |
|---|---|---|
| Sovyetler Birliği ile Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması | 1925 | İki ülke arasındaki iyi ilişkileri güçlendirdi. |
| Briand-Kellogg Paktı | 1928 | Savaşın bir politika aracı olarak kullanılmamasını öngördü; Türkiye de katıldı. |
| Milletler Cemiyeti'ne üyelik | 1932 | Türkiye davet üzerine üye oldu; uluslararası barışa katkı hedeflendi. |
| Balkan Antantı | 1934 | Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalandı; Balkanlarda sınırların korunması amaçlandı. |
| Sadabat Paktı | 1937 | Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalandı; Ortadoğu'da barışın ve sınırların korunması amaçlandı. |
Balkan Antantı ve Sadabat Paktı, 1930'larda İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı bölgesel güvenliği sağlama amacı taşıyordu.
3. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936)
Lozan'da Boğazlar, başkanı Türk olan uluslararası bir komisyona bırakılmış ve iki yakası silahsızlandırılmıştı. 1930'larda Almanya'nın silahlanması, İtalya'nın Habeşistan'ı işgal etmesi ve Milletler Cemiyeti'nin etkisizliği üzerine Türkiye, Boğazlar rejiminin değiştirilmesini istedi.
- Uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı; yetkileri Türkiye'ye geçti.
- Türkiye Boğazları askerî olarak tahkim etme hakkı kazandı.
- Barış zamanında ticaret gemileri serbestçe geçebilecekti.
- Savaş gemilerinin geçişi belirli kurallara bağlandı; Türkiye savaşta olursa geçişleri kendisi belirleyecekti.
- Lozan'da Türkiye aleyhine kalan Boğazlar sorunu Türkiye lehine çözüldü.
- Boğazlar üzerinde tam egemenlik sağlandı.
- Sorun, barışçı ve diplomatik yollarla çözüldü.
4. Hatay Meselesi
Hatay, 1921 Ankara Antlaşması ile özel bir yönetim altında Fransız mandası Suriye'ye bırakılmıştı. 1936'da Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık vereceğini açıklaması üzerine Türkiye, Hatay meselesini Milletler Cemiyeti'ne götürdü.
- 1937Milletler Cemiyeti Hatay'a özel bir statü tanıdı
- 1938Hatay Devleti kuruldu
- 29 Haziran 1939Hatay Meclisi Türkiye'ye katılma kararı aldı
Hatay'ın anavatana katılması Atatürk'ün vefatından sonra gerçekleşti; ancak süreç onun döneminde başlatıldığı için Atatürk'ün son dış politika başarısı olarak kabul edilir. Hatay, Misak-ı Millî sınırları içinde olup sonradan katılan tek bölgedir.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Musul 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakıldı; Hatay ile ilgili Ankara Antlaşması 1921'dir.
- 1930 Ankara Antlaşması Türk-Yunan dostluğunu başlattı ve mübadele sorunlarını çözdü.
- Balkan Antantı Balkan devletleriyle, Sadabat Paktı Ortadoğu devletleriyle imzalandı.
- Montrö (1936) Boğazları Türk egemenliğine bıraktı.
- Türkiye Milletler Cemiyeti'ne 1932'de üye oldu.
Lozan'dan kalanlar → mübadele (1930), Musul (1926), okullar, borçlar.
Barış → Milletler Cemiyeti (1932), Balkan Antantı (1934), Sadabat (1937). Başarılar → Montrö (1936), Hatay (1939).
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.