Tek partiden çok partili hayat denemelerine: Halk Fırkası, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Şeyh Sait İsyanı, Serbest Cumhuriyet Fırkası, Menemen Olayı ve sonuçları.
Atatürk döneminde demokrasiye geçiş için iki kez çok partili hayat denendi. Ancak her iki deneme de rejim karşıtlarının bu partilerin etrafında toplanması ve çıkan olaylar nedeniyle kısa sürede sona erdi. KPSS'de bu dönemin olayları çoğunlukla neden-sonuç zinciri şeklinde sorulur: örneğin Şeyh Sait İsyanı → Takrir-i Sükûn Kanunu → partinin kapatılması.
1. Birinci ve İkinci Grup, Halk Fırkası
I. TBMM'de Mustafa Kemal'in liderliğinde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu (Birinci Grup) oluşturuldu. Buna karşı muhalif milletvekilleri İkinci Grup'u kurdu. 1923'te meclis yenilendi ve Mustafa Kemal 9 Eylül 1923'te Halk Fırkası'nı kurdu. Parti 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı.
Halk Fırkası, TBMM döneminde kurulan ilk siyasi partidir. 1935'te Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı.
2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Şeyh Sait İsyanı
17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele gibi Millî Mücadele'nin önde gelen isimleri tarafından kuruldu. Türkiye'de çok partili hayata geçişin ilk denemesidir.
- Ekonomide liberal bir anlayışı savundu.
- İnkılapların daha yavaş yapılmasını istedi.
- Programında dinî düşünce ve inançlara saygılı olacağını belirtti.Bu madde, rejim karşıtlarının partiye yakınlaşmasına zemin hazırladı.
Şeyh Sait İsyanı (1925)
Doğu Anadolu'da dinî söylemle başlayan ve ayrılıkçı amaçlar da taşıyan isyan, Takrir-i Sükûn Kanunu ile hükümete olağanüstü yetkiler verilerek bastırıldı; İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı (Haziran 1925).
- Musul meselesinde Türkiye'nin elini zayıflattı.Musul, 1926 Ankara Antlaşması ile Irak'a bırakıldı.
- İnkılaplar hızlandı.Aynı yıl Şapka Kanunu çıkarıldı, tekke ve zaviyeler kapatıldı.
3. İzmir Suikast Girişimi ve Serbest Cumhuriyet Fırkası
1926'da Atatürk'e İzmir'de suikast düzenlenmesi planlandı. Plan ortaya çıkarıldı ve sorumlular İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı. Bu olay, rejime yönelik muhalefetin boyutlarını göstermesi bakımından önemlidir.
Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930)
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın yarattığı hoşnutsuzluk ortamında, Atatürk'ün isteğiyle Ali Fethi Okyar tarafından 12 Ağustos 1930'da kuruldu. Çok partili hayata geçişin ikinci denemesidir.
- Liberal ekonomi politikası savundu.
- Kısa sürede halkın ilgisini çekti; ancak rejim karşıtları da bu partinin çevresinde toplandı.
- Kurucuları tarafından Kasım 1930'da kapatıldı.
4. Menemen Olayı ve Diğer İsyanlar
Menemen Olayı (23 Aralık 1930)
Menemen'de bir grup, şeriat isteğiyle ayaklandı ve olayı bastırmaya çalışan yedek subay öğretmen Kubilay şehit edildi. Olay, inkılapların halk arasında yeterince benimsenmediğini gösterdi.
- İnkılapları halka anlatmak için Halkevleri kuruldu (1932).
- Türk Ocakları kapatılarak Cumhuriyet Halk Fırkası'na katıldı (1931).
- Altı ilke 1931'de parti programına alındı.
Diğer isyanlar
Doğu Anadolu'da Ağrı isyanları (1926–1930) ve Tunceli'de Dersim isyanı (1937–1938) çıktı; bu isyanlar askerî harekâtlarla bastırıldı.
| Kurucu | Sonu | |
|---|---|---|
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) | Kâzım Karabekir ve arkadaşları | Şeyh Sait İsyanı'ndan sonra kapatıldı. |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) | Ali Fethi Okyar | Kurucuları tarafından kapatıldı. |
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- İlk çok partili hayat denemesi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'dır (1924).
- Takrir-i Sükûn Kanunu Şeyh Sait İsyanı üzerine çıkarıldı.
- Şeyh Sait İsyanı Musul meselesinde Türkiye'yi zor durumda bıraktı.
- Serbest Cumhuriyet Fırkası Atatürk'ün isteğiyle kuruldu ve kendini kapattı.
- Menemen Olayı'ndan sonra Halkevleri açıldı.
- Kalıcı çok partili hayata 1946'da geçildi.
1924 TCF → 1925 Şeyh Sait → Takrir-i Sükûn → TCF kapandı.
1930 Serbest Fırka → kendini kapattı → Menemen → Halkevleri (1932).
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.