Millî Mücadele'nin bölgesel bir direnişten ulusal bir harekete dönüştüğü iki kongre: toplanma nedenleri, kararları, farkları ve KPSS'de en çok karıştırılan noktalar.
Mondros Ateşkesi'nden sonra Anadolu'nun farklı bölgelerinde işgallere karşı direniş başlamıştı, ancak bu direniş dağınıktı. Erzurum ve Sivas kongreleri, bu dağınık direnişi tek bir çatı altında toplayan ve Millî Mücadele'nin nasıl yürütüleceğini belirleyen iki temel adımdır. KPSS'de bu iki kongre çoğunlukla birbiriyle karşılaştırılarak sorulur; bu yüzden özetin sonunda iki kongreyi yan yana gösteren bir tablo da bulacaksın.
1. Kongrelere Giden Yol
Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktıktan sonra halkı örgütlemeye başladı. Havza Genelgesi ile işgallerin protesto edilmesini istedi, Amasya Genelgesi ile de Millî Mücadele'nin amacını, gerekçesini ve yöntemini ilk kez açıkça ortaya koydu. Amasya Genelgesi'nde Sivas'ta ulusal bir kongre toplanacağı duyuruldu. Erzurum'daki kongre ise genelgeden önce, Doğu Anadolu'daki cemiyetler tarafından zaten planlanmıştı.
- 19 Mayıs 1919Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı
- 28 Mayıs 1919Havza Genelgesi
- 22 Haziran 1919Amasya Genelgesi
- 8 Temmuz 1919Mustafa Kemal'in askerlikten istifası
- 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919Erzurum Kongresi
- 4 – 11 Eylül 1919Sivas Kongresi
- 20 – 22 Ekim 1919Amasya Görüşmeleri
Mustafa Kemal, 8 Temmuz 1919'da askerlikten istifa ettiği için Erzurum Kongresi'ne sivil olarak, Erzurum delegesi sıfatıyla katıldı. Bu istifa, Millî Mücadele'yi resmî görevi olmadan, halkın desteğiyle yürüteceğini gösterir.
2. Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919)
Neden toplandı?
Kongrenin asıl amacı Doğu Anadolu'yu Ermeni tehlikesine karşı korumaktı. İtilaf Devletleri'nin desteğini alan Ermeniler, bölgede bir devlet kurmak istiyordu. Kongreyi Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Erzurum şubesi ile Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti toplantıya çağırdı. Mustafa Kemal kongrenin başkanlığına seçildi.
Alınan kararlar
- Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.Millî sınırlardan ilk kez söz edildi.
- Her türlü yabancı işgal ve müdahaleye karşı millet topyekûn direnecektir.
- İstanbul Hükümeti vatanı koruyamazsa geçici bir hükümet kurulacaktır.Bu hükümeti millî kongre, kongre toplanmamışsa Temsil Heyeti seçecektir. Yeni bir yönetim kurulmasından ilk kez söz edildi.
- Kuvâ-yı Millîye'yi etken, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
- Hristiyan azınlıklara siyasi egemenliği ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilemez.
- Manda ve himaye kabul edilemez.Manda ve himaye ilk kez reddedildi.
- Mebusan Meclisi hemen toplanmalı ve hükümetin işleri meclisin denetimine sunulmalıdır.
- Temsil Heyeti seçildiBaşkanlığına Mustafa Kemal getirildi. Temsil Heyeti bu aşamada Doğu Anadolu'yu temsil ediyordu.
Önemi
Erzurum Kongresi toplanma şekli bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusaldır. Yalnızca doğu illerinden delegeler katılmasına rağmen alınan kararlar bütün vatanı ilgilendirir. KPSS'de bu kongrenin bölgesel mi ulusal mı olduğu sıkça sorulur ve cevap bu ikili yapıdadır.
- Millî sınırlardan ilk kez söz edildi.
- Manda ve himaye ilk kez reddedildi.
- Temsil Heyeti ilk kez oluşturuldu.
- Geçici bir hükümet kurulabileceği ilk kez dile getirildi.
3. Sivas Kongresi (4 – 11 Eylül 1919)
Neden toplandı?
Sivas Kongresi, Amasya Genelgesi'nde kararlaştırıldığı gibi yurdun her bölgesinden delegelerin katıldığı ulusal bir kongredir. Amaç, bölgesel cemiyetleri birleştirmek ve Millî Mücadele'yi tek merkezden yönetmekti. Kongre öncesinde İstanbul Hükümeti, Elazığ Valisi Ali Galip aracılığıyla kongreyi dağıtmaya çalıştı, ancak bu girişim başarısız oldu.
Alınan kararlar
- Erzurum Kongresi kararları aynen kabul edildi.Kararlardaki "Doğu Anadolu" ifadeleri bütün vatanı kapsayacak şekilde genişletildi.
- Bütün cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.Millî Mücadele'yi yürüten örgütler tek çatıda toplandı.
- Manda ve himaye tartışıldı ve kesin olarak reddedildi.
- Temsil Heyeti genişletildi ve bütün yurdu temsil eder hâle geldi.
- Ali Fuat Paşa, Batı Anadolu Kuvâ-yı Millîye Komutanlığı'na atandı.Temsil Heyeti yürütme yetkisini ilk kez kullandı.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.Millî Mücadele'nin sesini duyurmak ve kamuoyu oluşturmak için.
Kongrenin sonuçları
Ali Galip olayından sonra Temsil Heyeti, İstanbul ile bütün haberleşmeyi kesti. Bu baskı sonucunda Damat Ferit Paşa hükümeti istifa etti ve yerine Ali Rıza Paşa hükümeti kuruldu. Böylece Temsil Heyeti, bir hükümeti düşürebilecek güce ulaştığını gösterdi. Yeni hükümetle yapılan Amasya Görüşmeleri'nde İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni hukuken tanımış oldu.
Sivas Kongresi hem toplanma şekli hem de aldığı kararlar bakımından ulusaldır. Millî Mücadele'nin tek elden yönetilmesi bu kongreyle sağlandı.
4. İki Kongrenin Karşılaştırması
| Erzurum Kongresi | Sivas Kongresi | |
|---|---|---|
| Tarih | 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919 | 4 – 11 Eylül 1919 |
| Toplanma nedeni | Doğu Anadolu'yu Ermeni tehlikesine karşı korumak | Cemiyetleri birleştirip mücadeleyi tek merkezden yönetmek |
| Niteliği | Toplanış bölgesel, kararlar ulusal | Toplanış da kararlar da ulusal |
| Temsil Heyeti | İlk kez kuruldu, doğuyu temsil etti | Genişletildi, bütün yurdu temsil etti ve yürütme yetkisini kullandı |
| Cemiyetler | Doğudaki cemiyetler birleştirildi | Bütün cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nde birleşti |
| Manda ve himaye | İlk kez reddedildi | Tartışıldı ve kesin olarak reddedildi |
| Öne çıkan sonuç | Millî sınırlar ve geçici hükümet fikri ortaya çıktı | Damat Ferit hükümeti düştü, İrade-i Milliye çıkarıldı |
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Temsil Heyeti: Erzurum'da kuruldu, Sivas'ta bütün yurdu temsil eder hâle geldi. "İlk kez yürütme yetkisini kullandı" ifadesi Sivas'a aittir.
- Manda ve himaye: İlk reddedildiği yer Erzurum'dur. Sivas'ta ise tartışılıp kesin olarak reddedildi.
- Ulusal kongre kararı: Sivas'ta ulusal bir kongre toplanacağı Amasya Genelgesi'nde duyuruldu, Erzurum'da değil.
- Cemiyetlerin birleşmesi: Bütün cemiyetlerin tek çatı altında toplanması Sivas'ın kararıdır.
Erzurum → Bölgesel toplandı, ulusal karar aldı; "ilk"lerin kongresi.
Sivas → Toplanışı da kararları da ulusal; birleştiren ve yöneten kongre.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.