Türk adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet: I. Göktürklerin kuruluşu, Çin esareti, II. Göktürklerin yeniden doğuşu ve Türk dilinin ilk büyük yazılı belgeleri Orhun Yazıtları.
Göktürkler, Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. İki dönem hâlinde varlık gösterdiler: 552'de kurulan I. Göktürk Devleti ve Çin esaretinden sonra 682'de yeniden kurulan II. Göktürk (Kutluk) Devleti. II. Göktürk döneminde dikilen Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ve dilinin en önemli belgeleri arasındadır. KPSS'de hükümdarların faaliyetleri ve yazıtların içeriği sık sorulur.
1. I. Göktürk Devleti (552)
Bumin Kağan, Türklerin bağlı olduğu Avar (Juan-juan) egemenliğine son vererek 552'de Ötüken merkezli I. Göktürk Devleti'ni kurdu. Devlet, Türk geleneğine uygun olarak ikili teşkilat ile yönetildi.
| Yönetici | Öne çıkan gelişme | |
|---|---|---|
| Doğu | Bumin Kağan, sonra Mukan Kağan | Mukan Kağan döneminde devlet en parlak dönemini yaşadı. |
| Batı | İstemi Yabgu | Sasanilerle birlikte Akhunları yıktı; İpek Yolu için Bizans ile ilişki kurdu. |
İstemi Yabgu ve İpek Yolu
İstemi Yabgu, İpek Yolu ticaretinde Sasanilerin engellemesiyle karşılaşınca Bizans'a elçi göndererek Sasanilere karşı ittifak kurdu. Bu, Türklerin Bizans ile kurduğu bilinen ilk diplomatik ilişkidir.
Yıkılışı
Çin'in entrikaları ve taht kavgaları sonucunda devlet 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı. Doğu Göktürkleri 630'da, Batı Göktürkleri ise 659'da Çin egemenliğine girdi.
2. Çin Esareti ve Kür Şad
Göktürkler yaklaşık 50 yıl Çin egemenliği altında kaldı. Çin, Türk boylarını dağıtarak ve beyleri Çin kültürüne bağlayarak Türk kimliğini zayıflatmaya çalıştı.
Kür Şad, 639'da 40 arkadaşıyla Çin imparatorunun sarayını bastı. Ayaklanma başarısız oldu, ancak Türklerin bağımsızlık isteğini canlı tuttu ve Orhun Yazıtları'nda da anılan bir kahramanlık örneği oldu.
3. II. Göktürk (Kutluk) Devleti (682)
İlteriş (Kutluk) Kağan, Çin egemenliğine son vererek 682'de II. Göktürk Devleti'ni kurdu. Dağınık Türk boylarını topladığı için "derleyip toplayan" anlamına gelen İlteriş unvanını aldı.
| Öne çıkan faaliyet | |
|---|---|
| İlteriş Kağan | Devleti yeniden kurdu; Tonyukuk'u vezir yaptı. |
| Kapgan Kağan | Devleti en geniş sınırlarına ulaştırdı. |
| Bilge Kağan | Kardeşi Kül Tigin ve veziri Tonyukuk ile devleti güçlendirdi; Orhun Yazıtları onun döneminde dikildi. |
Bilge Kağan'dan sonra taht kavgaları başladı. Devlet, 744'te Uygur, Basmıl ve Karluk boylarının birleşmesiyle yıkıldı.
4. Orhun Yazıtları
Orhun Yazıtları, bugünkü Moğolistan'da Orhun Nehri vadisinde bulunan ve Göktürk alfabesiyle yazılmış anıt taşlardır. Türk adının geçtiği ilk Türkçe yazılı belgelerdir.
| Dikiliş | Not | |
|---|---|---|
| Tonyukuk Yazıtı | Yaklaşık 720-725 | Vezir Tonyukuk kendi adına diktirdi. |
| Kül Tigin Yazıtı | 732 | Bilge Kağan kardeşi Kül Tigin için diktirdi. |
| Bilge Kağan Yazıtı | 735 | Bilge Kağan'ın ölümünden sonra oğlu tarafından diktirildi. |
İçerikleri ve önemi
- Türk milletine seslenir, birlik ve beraberlik öğütlenir.
- Hükümdarın millete karşı görevleri anlatılır.Aç milleti doyurmak, çıplak milleti giydirmek, az milleti çoğaltmak.
- Çin'in tatlı sözlerine ve ipek kumaşlarına aldanılmaması gerektiği uyarısı yapılır.
- Türk tarihinin ve dilinin ilk büyük yazılı belgeleridir.Yazıtlar 1889'da bulundu, 1893'te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözüldü.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Bizans ile ilk ilişki I. Göktürklerin batı kanadında, İstemi Yabgu döneminde kuruldu.
- Kür Şad ayaklanması Çin esareti döneminde (639) olmuştur; bağımsızlığı sağlamamıştır.
- "İlteriş" (derleyip toplayan) unvanı Kutluk Kağan'a aittir.
- Orhun Yazıtları II. Göktürk döneminde dikildi; ilk dikilen Tonyukuk Yazıtı'dır.
I. Göktürk → Bumin kurdu, İstemi Bizans'la ilişki kurdu.
II. Göktürk → İlteriş kurdu, Bilge-Kül Tigin-Tonyukuk = Orhun Yazıtları.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.