Osmanlı'da köklü ve kalıcı yenileşmenin başladığı dönem: Sened-i İttifak, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ve yönetimden eğitime II. Mahmut'un ıslahatları.
II. Mahmut (1808–1839), ayanların desteğiyle tahta çıktı. Saltanatının başında ayanlarla Sened-i İttifak'ı imzalamak zorunda kaldı; zamanla ise merkezî otoriteyi güçlendirerek Yeniçeri Ocağı'nı kaldırdı ve devletin hemen her alanında yenilikler yaptı. Bu ıslahatlar, önceki dönemlerden farklı olarak kalıcı oldu ve Tanzimat'a zemin hazırladı. KPSS'de II. Mahmut dönemi en çok "ilk"leri ve alanlara göre ıslahatlarıyla sorulur.
1. Sened-i İttifak (1808)
1808'de sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın öncülüğünde padişah ile ayanlar arasında imzalandı.
- Ayanlar padişaha sadık kalacak, vergilerin toplanmasına ve asker toplanmasına yardım edecekti.
- Devlet de ayanların varlığını ve haklarını tanıyacaktı.
Önemi
- Padişahın yetkileri ilk kez sınırlandı.Padişah, kendi tebaası olan ayanlarla bir sözleşme imzalamış oldu.
- Osmanlı'da demokratikleşme ve anayasacılık yolunda ilk adım sayılır.
- Merkezî otoritenin ne kadar zayıfladığını gösterir.
Alemdar Mustafa Paşa'nın kurduğu Sekban-ı Cedit ordusu, 1808'deki yeniçeri isyanıyla dağıtıldı ve Alemdar bu isyanda hayatını kaybetti. II. Mahmut bu olaydan sonra ıslahatlara temkinli ve planlı biçimde devam etti.
2. Vaka-i Hayriye (1826)
II. Mahmut, önce Batı tarzı eğitim verecek Eşkinci Ocağı'nı kurdu. Buna karşı çıkan yeniçerilerin ayaklanması üzerine 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. Bu olay "hayırlı olay" anlamında Vaka-i Hayriye olarak anılır.
- Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni ordu kuruldu.Ordunun başına Serasker getirildi.
- Islahatların önündeki en büyük engel ortadan kalktı.
- Yeni ordu henüz yeterince güçlenmemişken savaşlara girilmesi yenilgilere yol açtı.1827 Navarin baskını ve 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı bu dönemdedir.
3. Yönetim ve Toplumda Yenilikler
| Yapılan yenilikler | |
|---|---|
| Yönetim | Divan-ı Hümayun kaldırıldı, yerine nazırlıklar (bakanlıklar) kuruldu. Meclis-i Vala-yı Ahkâm-ı Adliye gibi danışma meclisleri oluşturuldu. İstanbul'da muhtarlık teşkilatı kuruldu. |
| Maliye | Tımar sistemi tamamen kaldırıldı; memurlara maaş bağlandı; müsadere uygulamasına son verildi. |
| Nüfus ve iletişim | İlk nüfus sayımı yapıldı (1831). İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı (1831). Posta teşkilatı kuruldu; iç göçü denetlemek için belge (mürur tezkeresi) uygulaması başladı. |
| Sağlık | Karantina uygulaması başlatıldı. |
| Toplum | Memurlara fes, pantolon ve ceket giyme zorunluluğu getirildi; padişahın portresi devlet dairelerine asıldı. |
İlk nüfus sayımı (1831) yalnızca erkekleri kapsıyordu; amacı asker ve vergi mükelleflerini belirlemekti.
4. Eğitim ve Ekonomi
- İlköğretim İstanbul'da zorunlu hâle getirildi.
- Rüştiyeler (ortaokul) açıldı.
- Tıbbiye (1827) ve Harbiye (1834) kuruldu.Askerî ve sağlık alanında Batı tarzı eğitim başladı.
- Avrupa'ya ilk kez öğrenci gönderildi.
- Tercüme Odası kuruldu.Yunan isyanından sonra Rum tercümanlara duyulan güvensizlik üzerine Müslüman tercümanlar yetiştirmek amaçlandı.
Ekonomi: Balta Limanı Antlaşması (1838)
Mısır meselesinde İngiltere'nin desteğini almak için imzalandı. İngiliz tüccarlara geniş ticaret serbestliği tanındı ve devletin tekel (yed-i vahit) uygulaması kaldırıldı. Sonuçta Osmanlı pazarı yabancı mallara açıldı ve yerli üretim büyük zarar gördü.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Padişah yetkisinin ilk kez sınırlandığı belge Sened-i İttifak'tır.
- Yeniçeri Ocağı 1826'da (Vaka-i Hayriye) kaldırıldı.
- İlk nüfus sayımı ve ilk resmî gazete 1831'dedir.
- Divan-ı Hümayun'un yerini nazırlıklar aldı.
- Balta Limanı Osmanlı ekonomisini dışa bağımlı hâle getiren önemli bir adımdır.
- II. Mahmut ıslahatları kalıcı oldu ve Tanzimat'ın hazırlayıcısı sayılır.
1808 Sened-i İttifak → 1826 Vaka-i Hayriye → 1831 nüfus sayımı + Takvim-i Vekayi → 1838 Balta Limanı.
Sonuç → merkezî ve kalıcı yenileşme.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.