Osmanlı'nın Batı'yı ilk kez örnek aldığı yüzyıl: Lale Devri'nin yenilikleri, Patrona Halil İsyanı ve I. Mahmut, III. Mustafa, I. Abdülhamit dönemlerinin askerî ve mali ıslahatları.
Karlofça ve Pasarofça antlaşmalarından sonra Osmanlı devlet adamları, Avrupa'nın askerî ve teknik açıdan ilerlediğini kabul etti. Bu nedenle XVIII. yüzyıl ıslahatlarında Batı ilk kez örnek alındı. Bu süreç Lale Devri ile başladı ve askerî alanda yoğunlaşarak devam etti. KPSS'de bu dönemin "ilk"leri ve ıslahatların özellikleri sık sorulur.
1. Lale Devri (1718–1730)
Lale Devri (1718–1730), Pasarofça Antlaşması'ndan sonra başlayan barış döneminde III. Ahmet ve sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından yürütüldü.
- Avrupa başkentlerine geçici elçiler gönderildi.Paris'e giden Yirmisekiz Mehmet Çelebi, gözlemlerini Sefaretname adlı eserinde anlattı.
- İlk Türk matbaası kuruldu (1727).İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından kuruldu; basılan ilk kitap Vankulu Lügati'dir. Dinî kitaplar basılmadı.
- Tulumbacı Ocağı kuruldu.İstanbul'daki yangınlara karşı ilk itfaiye teşkilatıdır.
- Kâğıt, kumaş ve çini atölyeleri açıldı.
- Doğu ve Batı'dan eserler çevirmek için tercüme heyeti kuruldu, kütüphaneler açıldı.
- Mimaride ve süslemede Batı etkisi görülmeye başladı.Sadabad Köşkü bu dönemin simgesidir.
Lale Devri'nde Batı kültür, sanat ve teknik alanlarda örnek alındı; askerî alanda ise önemli bir yenilik yapılmadı. Yenilikler saray ve çevresiyle sınırlı kaldı, halka yayılmadı.
2. Patrona Halil İsyanı (1730)
İran'da yaşanan yenilgiler, saray çevresindeki lüks ve eğlence hayatına duyulan tepki ve ekonomik sıkıntılar 1730 Patrona Halil İsyanı'na yol açtı.
- Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürüldü.
- III. Ahmet tahttan indirildi.
- Lale Devri sona erdi.Yeniliklere karşı olan çevrelerin gücü bir kez daha görüldü.
3. I. Mahmut, III. Mustafa ve I. Abdülhamit Dönemleri
| Dönem | Önemli ıslahatlar | |
|---|---|---|
| I. Mahmut | 1730–1754 | Humbaracı Ocağı yeniden düzenlendi (Humbaracı Ahmet Paşa); askerî teknik eğitim için Hendesehane açıldı (1734). İlk kez yabancı uzmanlardan yararlanıldı. |
| III. Mustafa | 1757–1774 | Baron de Tott'un yardımıyla Sürat Topçuları Ocağı kuruldu; Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (deniz mühendishanesi, 1773) açıldı. |
| I. Abdülhamit | 1774–1789 | İlk iç borçlanma (esham, 1775) yapıldı; topçu ve lağımcı ocakları geliştirildi; yeniçerilerin kayıtları düzenlenmeye çalışıldı. |
Mühendishane-i Bahr-i Hümayun, bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi'nin temeli kabul edilir.
4. Mali Düzenlemeler ve Ayanlar
Malikane sistemi (1695)
İltizamın, bir kişiye ömür boyu verilmesidir. Amacı hazineye peşin ve düzenli gelir sağlamaktı. Ancak zamanla vergi toplama işi güçlü kişilerin eline geçti.
Esham (1775)
Devletin, belirli vergi gelirlerini karşılık göstererek halktan borç alması uygulamasıdır. Osmanlı'daki ilk iç borçlanma olarak kabul edilir.
Ayanların güçlenmesi
Malikane sistemiyle güçlenen yerel ileri gelenler (ayanlar), XVIII. yüzyılda taşrada devletin yerini alacak kadar etkili hâle geldi. Bu durum, XIX. yüzyılın başında Sened-i İttifak'ın imzalanmasına zemin hazırladı.
5. Islahatların Özellikleri ve KPSS'de Dikkat
- Batı ilk kez örnek alındı.
- Askerî alanda yoğunlaştı.Askerî yenilgilerin etkisiyle öncelik orduya verildi.
- Yeni ocaklar kuruldu, ancak Yeniçeri Ocağı kaldırılamadı.
- Yeniçerilerin ve bazı çevrelerin tepkisiyle karşılaştı; kalıcı sonuçlar sınırlı kaldı.
- XVII. yüzyıl ıslahatlarında Batı örnek alınmadı; XVIII. yüzyılda ilk kez örnek alındı.
- Matbaa (1727) ve geçici elçilikler Lale Devri'ne; sürekli elçilikler ise III. Selim dönemine aittir.
- İlk iç borçlanma (esham) I. Abdülhamit dönemindedir.
- Hendesehane I. Mahmut, deniz mühendishanesi III. Mustafa dönemindedir.
- Patrona Halil İsyanı Lale Devri'ni sona erdirdi.
Lale Devri → matbaa, geçici elçi, tulumbacı = kültür. Sonra → Hendesehane, topçu, mühendishane = ordu.
Mali → malikane (1695) → esham (1775) → ayanlar güçlendi.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.