Saltanatın kaldırılmasından 1924 Anayasası'na: yeni Türk devletinin siyasi temellerini oluşturan inkılaplar, nedenleri, sonuçları ve anayasa değişiklikleri.
Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasından sonra Mustafa Kemal, yeni devletin siyasi yapısını millî egemenlik temelinde yeniden kurdu. Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanı ve halifeliğin kaldırılması bu sürecin temel adımlarıdır. KPSS'de siyasi inkılaplar çoğunlukla nedenleri ve hangi Atatürk ilkesiyle ilişkili oldukları üzerinden sorulur.
1. Saltanatın Kaldırılması (1922)
Lozan Barış Konferansı'na İtilaf Devletleri'nin hem TBMM'yi hem de İstanbul Hükümeti'ni çağırması üzerine TBMM, 1 Kasım 1922'de saltanatı halifelikten ayırarak kaldırdı.
- NedenleriLozan'a yapılan ikili davet, saltanatın millî egemenlikle bağdaşmaması ve devlette iki başlılığın ortadan kaldırılması isteği.
- Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
- Son padişah Vahdettin ülkeyi terk etti.Yerine Abdülmecit Efendi TBMM tarafından yalnızca halife seçildi.
- Din ve devlet işlerinin ayrılmasında ilk adım atıldı.Saltanat ile halifelik birbirinden ayrıldı.
2. Ankara'nın Başkent Olması ve Cumhuriyet'in İlanı
Ankara'nın başkent olması (13 Ekim 1923)
- Millî Mücadele'nin merkezi olması
- Savunmaya elverişli ve güvenli bir konumda bulunması
- Demiryolu ile ulaşımın kolay olması
- Osmanlı'nın eski yönetim alışkanlıklarından ve İstanbul'un dış etkilere açık konumundan uzak kalınması
Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923)
TBMM'de uygulanan meclis hükümeti sistemi, bakanların tek tek meclis tarafından seçilmesi nedeniyle hükümet kurmada sorunlara yol açıyordu. Ayrıca yeni devletin rejiminin adı ve devlet başkanlığı belirsizdi. Yaşanan bir hükümet bunalımı üzerine Teşkilat-ı Esasiye'de değişiklik yapılarak Cumhuriyet ilan edildi.
- Devletin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğu kabul edildi.
- Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet Paşa ilk başbakan oldu.
- Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçildi.Bakanları başbakan seçip meclisin onayına sundu.
Cumhuriyet'in ilanıyla rejim sorunu çözüldü ve millî egemenlik anlayışı devletin yönetim biçimine dönüştü. Bu inkılap cumhuriyetçilik ilkesinin en açık uygulamasıdır.
3. Halifeliğin Kaldırılması (1924)
3 Mart 1924'te çıkarılan kanunla halifelik kaldırıldı ve Osmanlı hanedanı üyeleri yurt dışına çıkarıldı.
- NedenleriLaik devlet anlayışıyla bağdaşmaması, halife etrafında Cumhuriyet'e karşı muhalefetin toplanması ve devlette iki başlılığın sürmesi.
Aynı gün alınan diğer kararlar
- Şer'iye ve Evkaf Vekâleti kaldırıldı.Yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kuruldu.
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarıldı.Bütün eğitim kurumları Maarif Vekâleti'ne (Millî Eğitim Bakanlığı) bağlandı.
- Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırıldı.Genelkurmay Başkanlığı kuruldu; ordu siyasetten ayrıldı.
3 Mart 1924 kararları, laiklik ilkesinin hayata geçirilmesinde en önemli adımlar arasındadır.
4. 1924 Anayasası ve Değişiklikleri
20 Nisan 1924'te kabul edilen anayasa, Cumhuriyet'in ilk kalıcı anayasasıdır.
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
- Yasama ve yürütme yetkisi TBMM'dedir.Meclis yürütme yetkisini cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulu aracılığıyla kullanır.
- Yargı yetkisi bağımsız mahkemelere aittir.
- İlköğretim zorunlu ve devlet okullarında parasızdır.
| Yapılan değişiklik | |
|---|---|
| 1928 | "Devletin dini İslam'dır" maddesi çıkarıldı. |
| 1934 | Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. |
| 1937 | Atatürk ilkeleri (altı ilke) anayasaya eklendi; laiklik anayasal bir ilke hâline geldi. |
Kadınlara 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı verildi. 1935 seçimlerinde 18 kadın milletvekili meclise girdi.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Saltanatın kaldırılması Lozan'a ikili davetle doğrudan ilişkilidir.
- Cumhuriyet'in ilanı, meclis hükümeti sisteminin aksaklıkları ve rejim belirsizliği nedeniyle gerçekleşti.
- 3 Mart 1924: halifelik, Şer'iye ve Evkaf Vekâleti ile Erkân-ı Harbiye Vekâleti kaldırıldı; Tevhid-i Tedrisat kabul edildi.
- Laiklik anayasaya 1937'de girdi; 1928'de ise devlet dini maddesi çıkarılmıştı.
1 Kasım 1922 saltanat → 13 Ekim 1923 Ankara → 29 Ekim 1923 Cumhuriyet → 3 Mart 1924 halifelik → 20 Nisan 1924 anayasa.
1928 din maddesi · 1934 kadın hakları · 1937 altı ilke.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.