Hukukun üstünlüğüne doğru atılan iki büyük adım: Tanzimat ve Islahat fermanlarının nedenleri, maddeleri, karşılaştırması ve Tanzimat döneminde eğitimden hukuka yapılan yenilikler.
Tanzimat Fermanı (1839) ile Osmanlı padişahı ilk kez kendi yetkilerini sınırlayarak kanunların üstünlüğünü kabul etti. Islahat Fermanı (1856) ise gayrimüslimlere yönelik hakları genişletti. KPSS'de iki fermanın farkları ve Tanzimat döneminde yapılan yenilikler çok sık sorulur.
1. Tanzimat Fermanı (1839)
Tanzimat Fermanı, Abdülmecit döneminde 3 Kasım 1839'da Gülhane Parkı'nda Mustafa Reşit Paşa tarafından okundu. Bu nedenle Gülhane Hatt-ı Hümayunu olarak da bilinir.
İlan nedenleri
- Mısır meselesinde Avrupa devletlerinin desteğini almak
- Avrupa devletlerinin azınlıklar bahanesiyle iç işlere karışmasını önlemek
- Azınlık isyanlarının önüne geçmek ve halkı Osmanlı kimliği etrafında birleştirmek
- Devleti yeniden güçlendirmek
Maddeleri
- Herkesin can, mal ve namus güvenliği devletin güvencesi altındadır.
- Vergiler herkesin gelirine göre alınacaktır.İltizam usulünün kaldırılması amaçlandı.
- Askerlik belirli bir süreyle sınırlandırılacak ve düzenli hâle getirilecektir.
- Yargılamalar açık olacak, kimse mahkeme kararı olmadan cezalandırılamayacaktır.
- Müsadere kaldırılacak; herkes mülk edinebilecek ve mirasını bırakabilecektir.
- Kanunlar Müslüman ve gayrimüslim herkese eşit uygulanacaktır.
2. Tanzimat Fermanı'nın Önemi
- Padişah ilk kez kendi yetkilerini sınırladı ve kanunların üstünlüğünü kabul etti.
- Osmanlı'da hukuk devleti anlayışına geçişin önemli bir adımı oldu.
- Halkın can ve mal güvenliği devlet güvencesine alındı.
- Gayrimüslimlere Müslümanlarla eşit haklar tanınmaya başlandı.
Tanzimat Fermanı bir anayasa değildir; ancak padişahın yetkilerini sınırlayan ve hukuk düzenini güvenceye alan bir belge olduğu için anayasal gelişmenin önemli bir aşaması sayılır.
3. Islahat Fermanı (1856)
Kırım Savaşı'ndan sonra toplanacak Paris Konferansı'ndan önce, İngiltere ve Fransa'nın baskısıyla 1856'da ilan edildi. Amaç, konferansta Avrupa devletlerinin Osmanlı'nın iç işlerine müdahale etmesini önlemek ve olumlu kararlar almaktı.
Gayrimüslimlere tanınan haklar
- Devlet memuru olabilme ve devlet okullarına girebilme
- Askerlik yapabilme ya da askerlik yerine para (bedel) ödeyebilme
- Okul, kilise ve hastane açabilme; mabetlerini onarabilme
- İl ve belediye meclislerine katılabilme
- Kendilerini aşağılayan ifadelerin kullanılmasının yasaklanması
Ayrıca yabancılara mülk edinme hakkı tanındı ve işkence yasaklandı.
| Tanzimat Fermanı | Islahat Fermanı | |
|---|---|---|
| Tarih | 1839 | 1856 |
| Kimleri kapsar | Bütün halkı | Ağırlıklı olarak gayrimüslimleri |
| İlan edilmesinde etkili olan | Devletin kendi isteği ve Mısır meselesi | Dış baskı (İngiltere ve Fransa) |
| Sonuç | Hukuk devletine geçiş adımı | Avrupa'nın iç işlere müdahalesine gerekçe oldu |
4. Tanzimat Dönemi Yenilikleri
| Yenilikler | |
|---|---|
| Eğitim | Maarif Nezareti (1857), Darülmuallimin (öğretmen okulu, 1848), Mekteb-i Mülkiye (1859), Galatasaray Mekteb-i Sultanisi (1868) ve Darülfünun girişimleri |
| Hukuk | Ceza ve ticaret kanunları çıkarıldı; karma mahkemeler kuruldu; Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında Mecelle hazırlandı; Tabiiyet (vatandaşlık) Kanunu çıkarıldı (1869). |
| Yönetim | Vilayet Nizamnamesi (1864) ile taşra yeniden düzenlendi; Şura-yı Devlet (Danıştay) ve Divan-ı Ahkâm-ı Adliye (Yargıtay) kuruldu. |
| Ekonomi | İlk kâğıt para (kaime) basıldı; ilk bankalar kuruldu; ilk dış borç alındı (1854). |
| Basın | Ceride-i Havadis (yarı resmî) yayımlandı; ilk özel Türk gazetesi Tercüman-ı Ahval (1860) çıkarıldı; ardından Tasvir-i Efkâr yayımlandı. |
Mecelle, İslam hukukuna dayanan bir medeni kanundur ve Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar yürürlükte kaldı. Bu dönemde hukuk alanında ikili bir yapı ortaya çıktı: şer'i mahkemelerin yanında Batı tarzı mahkemeler de kuruldu.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Tanzimat Fermanı padişahın yetkisini sınırlayan belgedir, ancak anayasa değildir.
- Islahat Fermanı dış baskıyla ve ağırlıklı olarak gayrimüslimler için ilan edildi.
- İlk özel Türk gazetesi Tercüman-ı Ahval'dir (1860); ilk resmî gazete II. Mahmut dönemindeki Takvim-i Vekayi'dir.
- Mecelle medeni kanundur; hazırlayan kurulun başkanı Ahmet Cevdet Paşa'dır.
- Tabiiyet Kanunu (1869) Osmanlıcılık düşüncesinin hukuki ifadesidir.
1839 Tanzimat → herkes için, iç istek, hukuk devleti.
1856 Islahat → gayrimüslimler için, dış baskı, müdahale gerekçesi.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.