Gündelik hayattan ekonomiye: şapka, kıyafet, soyadı, takvim ve ölçü düzenlemeleri ile İzmir İktisat Kongresi'nden devletçilik dönemine Cumhuriyet ekonomisi.
Cumhuriyet yönetimi, siyasi ve hukuki inkılapların yanında toplumun gündelik hayatını da çağdaşlaştırmayı amaçladı. Ekonomide ise savaşlarla yıkılmış bir ülkede millî ekonomi kurmak hedeflendi. KPSS'de toplumsal inkılapların amaçları ile ekonomideki 1923–1929 liberal ve 1930 sonrası devletçi dönemlerin farkı sık sorulur.
1. Toplumsal Hayatta Yapılan İnkılaplar
| Tarih | Amaç ve içerik | |
|---|---|---|
| Şapka Kanunu | 1925 | Kıyafette çağdaş görünümü sağlamak; kanun öncesinde Mustafa Kemal Kastamonu gezisinde şapka giydi. |
| Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması | 1925 | Tarikatların toplum ve siyaset üzerindeki etkisini kaldırmak; şeyh, derviş gibi unvanlar da yasaklandı. |
| Kılık Kıyafet Kanunu | 1934 | Din adamlarının dinî kıyafetlerini yalnızca ibadet yerlerinde giymesi kararlaştırıldı. |
| Soyadı Kanunu | 1934 | Karışıklıkları önlemek ve eşitliği sağlamak için herkese soyadı alma zorunluluğu getirildi. TBMM, Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. |
| Lakap ve unvanların kaldırılması | 1934 | Ağa, hacı, hafız, efendi, bey, paşa gibi unvanlar kaldırıldı. |
2. Saat, Takvim, Rakam ve Ölçüler
| Yapılan düzenleme | |
|---|---|
| Saat | Uluslararası saat sistemi kabul edildi (1925). |
| Takvim | Miladi takvime geçildi (1926). |
| Rakamlar | Uluslararası rakamlar kabul edildi (1928). |
| Ölçüler | Metre, kilogram ve litre gibi ölçü birimleri kabul edildi (1931). |
| Hafta tatili | Hafta tatili cumadan pazara alındı (1935). |
Saat, takvim, rakam ve ölçü düzenlemelerinin ortak amacı, Türkiye'nin dünya ile ekonomik, ticari ve bilimsel ilişkilerini kolaylaştırmaktır.
3. İzmir İktisat Kongresi ve Liberal Dönem
Cumhuriyet'in ilanından önce, 17 Şubat – 4 Mart 1923'te İzmir'de toplanan kongreye çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri katıldı. Kongrede "Misak-ı İktisadi" adıyla ekonomik ilkeler belirlendi.
- Yerli üretim desteklenecek, yerli malı kullanılacaktır.
- Ekonomik bağımsızlık siyasi bağımsızlığın temelidir.
- Özel girişim teşvik edilecektir.
- Tasarruf ve israftan kaçınma esastır.
1923–1929: Liberal dönem
- Aşar vergisinin kaldırılması (1925)Köylünün üzerindeki ağır vergi yükü kaldırıldı; tarımsal üretim teşvik edildi.
- Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927)Özel sanayi yatırımları desteklendi.
- Kabotaj Kanunu (1926)Türk karasularında taşımacılık yapma hakkı yalnızca Türk gemilerine verildi.
- Türkiye İş Bankası (1924) ve diğer bankalar kuruldu.
4. Devletçilik Dönemi
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve özel sektörün yetersiz kalması üzerine devlet, ekonomide doğrudan yatırımcı olarak yer aldı. Bu anlayışa devletçilik denir.
- Merkez Bankası kuruldu (1930).
- Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulandı (1934–1938).Dokuma, kâğıt, cam gibi alanlarda devlet fabrikaları kuruldu.
- Sümerbank (1933) ve Etibank (1935) kuruldu.Sümerbank sanayi, Etibank madencilik alanında faaliyet gösterdi.
- Yabancı şirketlerin elindeki demiryolları satın alınarak millîleştirildi.
Tarım ve sağlık
Tarımda örnek çiftlikler (Atatürk Orman Çiftliği) ve tohum ıslah çalışmaları yapıldı, çiftçiye kredi desteği sağlandı. Sağlık alanında Hıfzıssıhha Enstitüsü kuruldu ve salgın hastalıklarla mücadele edildi.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- İzmir İktisat Kongresi Cumhuriyet'ten önce (1923) toplandı; millî ekonominin ilkelerini belirledi.
- Aşarın kaldırılması köylüyü rahatlattı ve halkçılık ilkesiyle ilişkilidir.
- Kabotaj Kanunu denizde ekonomik bağımsızlığın göstergesidir.
- Devletçiliğe geçişin nedeni 1929 bunalımı ve özel sektörün yetersizliğidir.
- Soyadı Kanunu ve unvanların kaldırılması 1934'tedir.
Toplum → şapka (1925), tekke-zaviye (1925), soyadı (1934). Dünya ile uyum → saat, takvim, rakam, ölçü.
Ekonomi → 1923-29 liberal (aşar, kabotaj, teşvik) · 1930 sonrası devletçi (Sümerbank, Etibank, 5 yıllık plan).
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.