KPSS'nin en çok soru çıkan bölümlerinden: Türk-İslam devletlerinde devlet yönetimi, divan teşkilatı, ikta sistemi, ordu, hukuk, eğitim, bilim ve edebiyat.
Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra kendi devlet geleneklerini İslam ve İran kültürüyle birleştirerek yeni bir medeniyet oluşturdu. Bu medeniyetin kurumları, özellikle ikta sistemi, divan teşkilatı ve gulam sistemi, daha sonra Türkiye Selçukluları ve Osmanlılar tarafından geliştirilerek sürdürüldü. KPSS'de bu kurumlar çoğunlukla Osmanlı'daki karşılıklarıyla birlikte sorulur.
1. Devlet Anlayışı ve Hükümdarlık
- Ülke hanedanın ortak malıdır.İslamiyet öncesindeki bu anlayış devam etti ve taht kavgalarına yol açmayı sürdürdü.
- Halifenin onayıHükümdarlar yönetimlerini meşrulaştırmak için Abbasi halifesinden onay (menşur) alırdı.
- Melikler ve atabeylerŞehzadeler (melik) eyaletlere yönetici olarak gönderilir, yanlarına onları yetiştirecek atabeyler verilirdi.
Hükümdarlık alametleri
Hutbe okutmak, sikke (para) bastırmak, tuğ (sancak), çetr (hükümdar şemsiyesi), nevbet (mehter benzeri müzik), taht, taç, kılıç ve otağ hükümdarlık sembolleriydi. Bunlardan hutbe ve sikke, bağımsızlığın en önemli göstergeleri sayılırdı.
2. Divan Teşkilatı ve İkta Sistemi
Devlet işleri, vezirin başkanlığında toplanan Büyük Divan (Divan-ı Saltanat)'da görüşülürdü. Büyük Divan'ın altında farklı işlerden sorumlu divanlar bulunurdu:
| Görevi | Başındaki görevli | |
|---|---|---|
| Divan-ı İstifa | Mali işler | Müstevfi |
| Divan-ı İnşa (Tuğra) | Yazışmalar ve fermanlar | Tuğrai |
| Divan-ı İşraf | Devlet işlerinin denetimi | Müşrif |
| Divan-ı Arz | Ordu işleri | Arz-ı Ceyş |
İkta sistemi
İkta, devlete ait toprakların vergi gelirinin, askerlere ve devlet görevlilerine hizmetleri karşılığında maaş olarak verilmesidir. Nizamülmülk döneminde sistemli hâle getirildi.
- Hazineden para çıkmadan büyük bir ordu beslendi.
- Vergilerin düzenli toplanması sağlandı.
- Üretimin sürekliliği korundu ve boş toprak kalmadı.
- Toprağın mülkiyeti devlette kaldı.Bu sistem Osmanlı'daki tımar sisteminin temelidir.
3. Ordu ve Hukuk
Ordu
- GulamlarKüçük yaşta alınıp sarayda eğitilen askerlerdi; doğrudan hükümdara bağlıydılar. Osmanlı'daki devşirme ve kapıkulu sisteminin öncüsüdür.
- İkta askerleriİkta sahiplerinin yetiştirdiği atlı askerlerdi; ordunun en kalabalık bölümünü oluşturdu.
- Türkmenler ve yardımcı kuvvetlerSavaş zamanlarında orduya katılırdı.
Hukuk
| Kaynağı | Yargılayan | |
|---|---|---|
| Şer'i hukuk | İslam hukuku (Kur'an ve sünnet) | Kadı; başlarında kadılkudat (baş kadı) |
| Örfi hukuk | Töre ve hükümdarın koyduğu kurallar | Emir-i Dad |
Halkın devlet görevlilerinden şikâyetleri Divan-ı Mezalim'de dinlenirdi.
4. Eğitim, Bilim ve Edebiyat
Nizamiye Medreseleri
Vezir Nizamülmülk tarafından 1067'de Bağdat'ta açıldı ve kısa sürede diğer şehirlere yayıldı. Devlet desteğiyle düzenli eğitim veren ilk kurumlar arasında sayılır.
- Sünni İslam anlayışını güçlendirmek ve Şii-Batıni propagandasına karşı durmak
- Devlete yetişmiş memur ve din adamı kazandırmak
- Bilimsel çalışmaları desteklemek
Bilim insanları
| Alanı | |
|---|---|
| Farabi | Felsefe ve müzik; Aristo'dan sonra "İkinci Öğretmen" olarak anıldı. |
| İbn-i Sina | Tıp ve felsefe; El-Kanun fi't-Tıb adlı eseri yüzyıllarca Avrupa'da okutuldu. |
| Biruni | Astronomi, matematik ve coğrafya. |
| Harezmi | Matematik; cebirin temellerini attı. |
| Ömer Hayyam | Astronomi ve matematik; Celali Takvimi'ni hazırlayan heyete başkanlık etti. |
Edebiyat
Bu dönemde Türkçe (Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık, Divan-ı Hikmet) ve Farsça (Şehname, Siyasetname) önemli eserler verildi. Nizamülmülk'ün Siyasetname'si, devlet yönetimi hakkında Farsça yazılmış bir eserdir. Genel olarak bilimde Arapça, saray edebiyatında Farsça, halk arasında ise Türkçe yaygındı.
5. Mimari, Tasavvuf ve KPSS'de Dikkat
Mimari
- Ribat ve kervansarayTicaret yolları üzerinde yolcular için yapılan konaklama yapılarıdır.
- KümbetTürk çadırını andıran mezar yapılarıdır.
- Cami, medrese ve minarelerBuhara'daki Kalan Minaresi Karahanlı döneminin önemli eserlerindendir.
Tasavvuf
Hoca Ahmet Yesevi'nin kurduğu Yesevilik tarikatı, İslamiyet'in Türkler arasında yayılmasında büyük rol oynadı. Yesevi dervişleri (Horasan erenleri), daha sonra Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında etkili oldu.
- İkta sistemi Osmanlı'daki tımar sisteminin; gulam sistemi ise devşirme sisteminin öncüsüdür.
- Hutbe ve sikke bağımsızlığın en önemli göstergeleridir.
- Şer'i davalara kadı, örfi davalara Emir-i Dad bakardı.
- Siyasetname Nizamülmülk'e, Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacip'e aittir; ikisi de devlet yönetimini anlatır.
İkta → tımar · Gulam → devşirme · Divan-ı Saltanat → Divan-ı Hümayun.
Türk-İslam kurumları Osmanlı'nın temelidir.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.