1946'dan günümüze Türk demokrasisi: Demokrat Parti'nin kuruluşu, 1950 seçimleri, askerî müdahaleler, 1961 ve 1982 anayasaları ve 1983 sonrası siyasi gelişmeler.
Türkiye, II. Dünya Savaşı'ndan sonra kalıcı olarak çok partili hayata geçti. Bu süreçte demokrasi önemli kazanımlar elde etti; ancak ülke birkaç kez askerî müdahalelerle de karşılaştı. KPSS'de çok partili hayata geçiş nedenleri, seçim sistemindeki değişiklikler ve anayasaların getirdikleri sık sorulur.
1. Çok Partili Hayata Geçiş
Geçiş nedenleri
- II. Dünya Savaşı'nı demokratik ülkelerin kazanması
- BM'ye üyelik ve Batı Bloğu'na katılma isteği
- SSCB tehdidi karşısında Batı ile yakınlaşma ihtiyacı
- Mecliste ortaya çıkan muhalefetÇiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları sırasında Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü, Dörtlü Takrir'i verdi (1945).
1945'te Millî Kalkınma Partisi, 7 Ocak 1946'da ise Demokrat Parti kuruldu. 1946 seçimleri açık oy, gizli sayım ilkesiyle yapıldı ve CHP kazandı.
1950 seçimleri, gizli oy, açık sayım ilkesiyle yapıldı ve Demokrat Parti iktidara geldi. Türkiye'de iktidar ilk kez seçimle el değiştirdi. Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu.
2. Demokrat Parti Dönemi ve 1960
| Gelişme | |
|---|---|
| Ekonomi | Liberal ekonomi politikası izlendi; tarımda makineleşme arttı, karayolu yapımına ağırlık verildi. |
| Toplum | Köyden kente göç hızlandı; ezan yeniden Arapça okunmaya başlandı (1950). |
| Dış politika | Kore Savaşı'na asker gönderildi, NATO'ya girildi (1952). |
| Sorunlar | Dönemin sonlarına doğru enflasyon ve dış borç arttı; muhalefet ve basınla ilişkiler gerginleşti. |
27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi
Ordu yönetime el koydu; Millî Birlik Komitesi kuruldu ve Demokrat Parti kapatıldı. Yassıada'da yapılan yargılamalar sonucunda Başbakan Adnan Menderes ile iki bakan idam edildi.
3. 1961 ve 1982 Anayasaları
| Getirdiği başlıca yenilikler | |
|---|---|
| 1961 Anayasası | Anayasa Mahkemesi kuruldu; Cumhuriyet Senatosu ile iki meclisli sisteme geçildi; Millî Güvenlik Kurulu ve Devlet Planlama Teşkilatı oluşturuldu. Temel hak ve özgürlükler genişletildi, üniversiteler ve TRT özerk yapıldı. |
| 1982 Anayasası | 1980 askerî müdahalesinden sonra halkoylamasıyla kabul edildi. Cumhurbaşkanının yetkileri artırıldı, tek meclisli sisteme dönüldü, temel hak ve özgürlüklere daha fazla sınırlama getirildi. |
1961 Anayasası özgürlükleri genişleten, 1982 Anayasası ise devlet otoritesini öne çıkaran bir anlayışla hazırlandı. 1982 Anayasası günümüze kadar birçok kez değiştirildi.
4. 1970'lerden Günümüze Siyasi Gelişmeler
- 12 Mart 1971Askerî muhtıra ile hükümet istifa etti
- 1970'lerKoalisyon hükümetleri, siyasi şiddet ve ekonomik sıkıntılar
- 24 Ocak 1980Serbest piyasa ekonomisine geçişi amaçlayan ekonomik kararlar
- 12 Eylül 1980Askerî müdahale; Millî Güvenlik Konseyi yönetime el koydu
- 1983Seçimleri ANAP kazandı; Turgut Özal başbakan oldu
- 1987Avrupa Topluluğu'na tam üyelik başvurusu; eski siyasetçilerin yasakları halkoylamasıyla kaldırıldı
1990'lar koalisyon hükümetleri dönemiydi. 2002 seçimlerinden sonra yeniden tek parti hükümetleri dönemi başladı. 2007 halkoylamasıyla cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kabul edildi ve ilk seçim 2014'te yapıldı. 15 Temmuz 2016 darbe girişimi halkın ve demokratik kurumların direnişiyle başarısız oldu. 2017 halkoylamasıyla kabul edilen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi 2018'de yürürlüğe girdi.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Dörtlü Takrir (1945) Demokrat Parti'nin kuruluşuna giden süreci başlattı.
- 1946: açık oy, gizli sayım. 1950: gizli oy, açık sayım.
- 1950'de iktidar ilk kez seçimle değişti.
- Anayasa Mahkemesi ve Millî Güvenlik Kurulu 1961 Anayasası ile kuruldu.
- 24 Ocak 1980 kararları serbest piyasa ekonomisine geçişin başlangıcıdır.
1946 DP → 1950 DP iktidarı → 1960 müdahale, 1961 Anayasası → 1971 muhtıra → 1980 müdahale, 1982 Anayasası → 1983 ANAP.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.