Osmanlı'nın ilk kapsamlı Batılılaşma programı: III. Selim'in Nizam-ı Cedit ıslahatları, Fransız İhtilali ve Napolyon'un Mısır seferinin etkileri ve Kabakçı Mustafa İsyanı.
III. Selim (1789–1807), tahta çıktığında Osmanlı Avusturya ve Rusya ile savaş hâlindeydi. Savaşlar Ziştovi ve Yaş antlaşmalarıyla bittikten sonra III. Selim, devleti yeniden güçlendirmek için Nizam-ı Cedit (Yeni Düzen) adı verilen kapsamlı bir ıslahat programı başlattı. KPSS'de bu dönem, ıslahatların alanlara göre sınıflandırılması ve Fransız İhtilali'nin Osmanlı'ya etkileri üzerinden sorulur.
1. Nizam-ı Cedit Islahatları
III. Selim, ıslahatlara başlamadan önce devlet adamlarından devletin sorunlarına ve çözüm yollarına dair layihalar (raporlar) istedi. Bu, ıslahatların bir plan dahilinde yapılmak istendiğini gösterir.
| Yapılan düzenleme | |
|---|---|
| Askerî | Batı tarzında eğitilen Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu; topçu ve diğer ocaklar ıslah edildi, donanma güçlendirildi. |
| Mali | Yeni ordunun masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedit adlı ayrı bir hazine oluşturuldu. |
| Eğitim | Kara mühendishanesi (Mühendishane-i Berri-i Hümayun, 1795) açıldı; yabancı dil, özellikle Fransızca öğretimi önem kazandı. |
| Dış politika | Londra, Paris, Viyana ve Berlin'de ilk kez sürekli elçilikler açıldı. |
- Osmanlı'daki ilk kapsamlı Batılılaşma programıdır.
- Askerî alanın yanında mali, eğitim ve diplomasi alanlarını da kapsadı.
- Sürekli elçilikler sayesinde Avrupa'daki gelişmeler yakından takip edilmeye başlandı.
2. Fransız İhtilali ve Napolyon'un Mısır Seferi
Fransız İhtilali (1789)
İhtilalin yaydığı milliyetçilik, eşitlik ve özgürlük fikirleri, çok uluslu yapıdaki Osmanlı Devleti'ni en çok etkileyen gelişmelerden biri oldu. Bu fikirlerin etkisiyle 1804'te Sırp isyanı başladı.
Sırp isyanı, Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikrinden etkilenen ilk Balkan isyanı olarak kabul edilir.
Napolyon'un Mısır Seferi (1798)
Napolyon, İngiltere'nin Hindistan ile bağlantısını kesmek amacıyla Mısır'a sefer düzenledi. Osmanlı, bu tehlikeye karşı İngiltere ve Rusya ile ittifak kurdu. Napolyon'un Suriye'ye ilerleyişi Akka'da durduruldu.
- Osmanlı ilk kez Rusya ile ittifak yaptı.
- Fransa ile 1802 Paris Antlaşması imzalandı; Mısır yeniden Osmanlı'ya geçti.
- Mısır'daki karışıklık döneminde Kavalalı Mehmet Ali Paşa güç kazandı.Bu durum, XIX. yüzyıldaki Mısır meselesinin temelini oluşturdu.
3. Kabakçı Mustafa İsyanı
Nizam-ı Cedit ordusunun kurulmasından rahatsız olan yeniçeriler ve yamaklar, 1807'de Kabakçı Mustafa önderliğinde isyan etti.
- Nizam-ı Cedit ordusu dağıtıldı.
- III. Selim tahttan indirildi; yerine IV. Mustafa geçti.
- Ayanlardan Alemdar Mustafa Paşa, III. Selim'i yeniden tahta çıkarmak için İstanbul'a geldi.III. Selim bu sırada öldürüldü ve II. Mahmut tahta çıkarıldı (1808).
Bu olay, taşradaki ayanların artık İstanbul'daki siyasi gelişmelere yön verebilecek kadar güçlendiğini gösterir. II. Mahmut döneminde imzalanan Sened-i İttifak bu gücün bir sonucudur.
4. Başarısızlık Nedenleri ve Özet
- Yeniçerilerin ve yeniliklere karşı çevrelerin muhalefeti
- Mali kaynakların yetersizliği
- Islahatların halk tarafından benimsenmemesi
- Aynı anda dış savaşlarla ve iç isyanlarla uğraşılması
| III. Selim | |
|---|---|
| Hazine | İrad-ı Cedit |
| Ordu | Nizam-ı Cedit ordusu |
| Eğitim | Kara mühendishanesi (1795) |
| Diplomasi | Sürekli elçilikler |
| Son | Kabakçı Mustafa İsyanı (1807) |
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Sürekli elçilikler III. Selim döneminde açıldı; Lale Devri'ndeki elçilikler geçiciydi.
- İrad-ı Cedit bir hazinedir; Nizam-ı Cedit ise ıslahatların ve yeni ordunun genel adıdır.
- Sırp isyanı (1804) Fransız İhtilali'nin milliyetçilik etkisinin ilk örneğidir.
- Osmanlı'nın Rusya ile ilk ittifakı Napolyon'un Mısır seferine karşıdır.
- Kabakçı Mustafa İsyanı Nizam-ı Cedit'i sona erdirdi.
III. Selim → layiha + Nizam-ı Cedit (ordu) + İrad-ı Cedit (hazine) + sürekli elçilik.
Dışarıda → Fransız İhtilali ve Napolyon. Sonunda → Kabakçı Mustafa.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.