Yerleşik hayata geçen ilk büyük Türk topluluğu: Uygur Devleti'nin kuruluşu, Maniheizm'in etkileri, şehirler, alfabe, matbaa ve Türk kültürüne bıraktıkları kalıcı miras.
Uygurlar, II. Göktürk Devleti'ni yıkarak 744'te Ötüken merkezli bir devlet kurdu. Siyasi olarak kısa süren bu devlet, kültür alanında Türk tarihinin en kalıcı izlerini bıraktı. Maniheizm'i benimsemeleri, yerleşik hayata geçmeleri, kendi alfabelerini kullanmaları ve matbaayı tanımaları Uygurları diğer İslamiyet öncesi Türk devletlerinden ayırır. KPSS'de Uygurlar çoğunlukla "ilk"leri ve kültürel özellikleriyle sorulur.
1. Uygur Devleti'nin Kuruluşu
Uygurlar, Basmıl ve Karluklarla birlikte II. Göktürk Devleti'ni yıktı ve Kutluk Bilge Kül Kağan önderliğinde 744'te devletlerini kurdu. Başlangıçta merkez Ötüken'di; daha sonra Karabalgasun (Ordu-Balık) şehri başkent oldu.
Uygur hükümdarları "İdikut" unvanını da kullandı. Kurulan başkent Karabalgasun, Türklerin şehir kültürüne geçişinin önemli bir göstergesidir.
2. Bögü Kağan ve Maniheizm
Bögü Kağan, Çin seferi sırasında tanıştığı Maniheizm'i (Mani dini) devletin resmî dini olarak kabul etti. Bu karar Uygur toplumunu derinden etkiledi.
Maniheizm'in Uygurlara etkileri
- Savaşçı özellikler zayıfladı.Dinin et yemeyi ve canlı öldürmeyi hoş görmeyen anlayışı, bozkır savaşçılığını geriletti.
- Yerleşik hayata geçiş hızlandı.Tarım, ticaret ve şehir yaşamı önem kazandı.
- Sanat ve edebiyat gelişti.Minyatür, duvar resimleri (fresk) ve dinî eserler üretildi.
- Mimaride kalıcı eserler verildi.Tapınaklar, saraylar ve şehirler kuruldu.
- Maniheizm'i resmî din olarak kabul eden Türk devletidir.
- Yerleşik hayata geçen ilk büyük Türk topluluğudur.
- Matbaayı ve kâğıdı kullanan ilk Türk topluluklarındandır.
- Kütüphaneler kuran ilk Türk topluluklarındandır.
3. Yıkılış ve Sonrası
Uygur Devleti, 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı. Dağılan Uygurlar güneye göç ederek iki ayrı devlet kurdu:
| Bölge | Sonu | |
|---|---|---|
| Turfan (Koçho) Uygurları | Doğu Türkistan | Moğol egemenliğine girdi; Moğollara kültür ve bürokrasi alanında öğretmenlik yaptı. |
| Kansu Uygurları | Çin'in kuzeybatısı | 1028'de Tangutlar tarafından yıkıldı. |
4. Uygur Kültür ve Medeniyeti
Yazı ve alfabe
Uygurlar, Soğd alfabesinden geliştirilen Uygur alfabesini kullandı. Bu alfabe, Göktürk alfabesinden sonra Türklerin kullandığı en yaygın alfabelerden biri oldu ve Moğollara da geçti.
Ekonomi ve hukuk
- Tarım, ticaret ve el sanatları geliştirildi.
- Hukuki işlemlerde yazılı senet ve sözleşmeler kullanıldı.Borç, kira ve satış işlemlerinin yazıya geçirilmesi gelişmiş bir hukuk düzenini gösterir.
Sanat ve bilim
Uygurlar; minyatür, fresk ve kitap sanatında ileri gitti. Matbaa kullanarak dinî ve edebî eserler çoğalttılar. Yetişmiş kâtip ve bürokratları, Moğol İmparatorluğu'nun yönetim yapısının oluşmasında büyük rol oynadı.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Maniheizm Uygurlarla, Musevilik Hazarlarla ilişkilendirilir; ikisi sık karıştırılır.
- Uygur Devleti'ni yıkan Kırgızlardır (840); Göktürkleri yıkan ise Uygur-Basmıl-Karluk birliğidir.
- Maniheizm'in savaşçılığı azaltması, sorularda "olumsuz sonuç" olarak karşına çıkar.
- Uygur alfabesi, Moğollara geçerek Türk kültürünün başka toplumları etkilediğine örnek verilir.
Uygur = Maniheizm + yerleşik hayat + alfabe + matbaa.
Siyasette kısa, kültürde kalıcı.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.