Devleti kurtarmak için ortaya atılan fikirler: Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık ve Adem-i Merkeziyetçilik; amaçları, temsilcileri, neden başarısız olduklarını ve Cumhuriyet'e etkileri.
XIX. yüzyılda Osmanlı aydınları, dağılmakta olan devleti kurtarmak için farklı düşünce akımları geliştirdi. Bu akımların her biri, devleti bir arada tutacak bağın ne olması gerektiği sorusuna farklı cevap verdi. KPSS'de akımlar genellikle amaç, temsilci ve hangi olayla etkisini kaybettiği üzerinden sorulur.
1. Osmanlıcılık
Din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin bütün halkı "Osmanlı" üst kimliği etrafında birleştirmeyi amaçladı. Tanzimat'la birlikte devletin resmî politikası oldu.
- Tanzimat ve Islahat fermanları, Tabiiyet Kanunu ve Kanun-i Esasi bu düşüncenin ürünleridir.
- Genç (Yeni) Osmanlılar, özellikle Namık Kemal bu akımın önde gelen temsilcileridir.
Azınlıklar milliyetçilik akımının etkisiyle bağımsızlık peşine düştüğü için Osmanlıcılık beklenen sonucu vermedi. 93 Harbi'nden sonra etkisi azaldı, Balkan Savaşları ile tamamen önemini yitirdi.
2. İslamcılık
Bütün Müslümanları halifenin etrafında birleştirmeyi amaçladı. Panislamizm ya da İttihad-ı İslam olarak da bilinir.
- II. Abdülhamit döneminde devletin resmî politikası oldu.93 Harbi'nden sonra Müslüman nüfusun oranının artması bu politikayı güçlendirdi. Hicaz Demiryolu bu anlayışın simgelerindendir.
- Temsilcileri arasında Mehmet Akif Ersoy ve Said Halim Paşa bulunur.
I. Dünya Savaşı'nda ilan edilen cihada rağmen bazı Arap topluluklarının Osmanlı'ya karşı İngilizlerle iş birliği yapması (1916 Arap isyanı), İslamcılığın siyasi olarak etkisini kaybettiğini gösterdi.
3. Türkçülük ve Batıcılık
Türkçülük
Türk milletini temel alan bir devlet ve toplum anlayışını savundu. Önce dil, tarih ve edebiyat alanında kültürel çalışmalarla başladı, Balkan Savaşları'ndan sonra İttihat ve Terakki'nin politikası hâline geldi.
| Katkısı | |
|---|---|
| Ziya Gökalp | Türkçülüğün fikir babası sayılır; "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" görüşünü savundu. |
| Yusuf Akçura | Üç Tarz-ı Siyaset adlı makalesinde Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülüğü karşılaştırdı. |
| Ömer Seyfettin, Mehmet Emin Yurdakul | Sade Türkçe ve millî edebiyatı savundu. |
Türk Derneği, Türk Yurdu dergisi ve Türk Ocakları bu akımın önemli kuruluşlarıdır. Türkçülüğün Türkiye dışındaki Türkleri de birleştirmeyi hedefleyen koluna Turancılık denir.
Batıcılık
Batı'nın bilim, teknik ve kültürünün alınmasıyla devletin kurtulacağını savundu. Abdullah Cevdet ve Tevfik Fikret bu akımın önde gelen temsilcileridir; İçtihat dergisi görüşlerini yaydıkları başlıca yayındı.
4. Adem-i Merkeziyetçilik, Dış Akımlar ve Cumhuriyet'e Etki
Adem-i Merkeziyetçilik
Prens Sabahattin tarafından savunuldu. Yönetimde yerinden yönetimi (ademi merkeziyet) ve ekonomide bireysel girişimi (teşebbüs-i şahsi) önerdi. Azınlıkların destek verdiği bu görüş, devletin parçalanmasını hızlandıracağı gerekçesiyle eleştirildi.
Dış akımlar
| Amacı ve etkisi | |
|---|---|
| Panslavizm | Rusya önderliğinde bütün Slavları birleştirmeyi amaçladı; Balkanlardaki Slav halklarını Osmanlı'ya karşı kışkırttı. |
| Pangermenizm | Almanya önderliğinde bütün Almanları birleştirmeyi amaçladı. |
Cumhuriyet'e etkileri
Cumhuriyet döneminde Türkçülük, Anadolu merkezli millî devlet anlayışına; Batıcılık ise çağdaşlaşma inkılaplarına kaynaklık etti.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Osmanlıcılık Balkan Savaşları, İslamcılık I. Dünya Savaşı'ndaki Arap isyanıyla etkisini yitirdi.
- İslamcılık II. Abdülhamit'in resmî politikasıdır.
- Türkçülük Balkan Savaşları'ndan sonra İttihat ve Terakki'nin politikası oldu.
- Adem-i Merkeziyetçilik Prens Sabahattin'e, Üç Tarz-ı Siyaset Yusuf Akçura'ya aittir.
- Cumhuriyet'e en çok Türkçülük ve Batıcılık etki etti.
Osmanlıcılık → herkes Osmanlı (Tanzimat) · İslamcılık → halife (II. Abdülhamit) · Türkçülük → Türk milleti (Ziya Gökalp) · Batıcılık → Batı'yı al · Adem-i Merkeziyet → Prens Sabahattin.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.