Karlofça'dan Yaş'a Osmanlı'nın XVIII. yüzyılı: kaybedilen ve geri alınan topraklar, her antlaşmanın maddeleri ve KPSS'de sorulan önemi tek bir özette.
1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin büyük toprak kayıplarına uğradığı ilk antlaşmadır ve Gerileme Dönemi'nin başlangıcı kabul edilir. XVIII. yüzyıl boyunca Osmanlı, kaybettiği toprakları geri almaya çalıştı; bazı savaşlarda başarı kazansa da özellikle Rusya karşısında ağır kayıplar verdi. KPSS'de bu dönemin antlaşmaları çoğunlukla maddelerinden hangi sonucun çıkarılacağı şeklinde sorulur.
1. Karlofça Antlaşması (1699)
II. Viyana Kuşatması'ndan sonra Kutsal İttifak devletleriyle yapılan 16 yıllık savaşlar, 1699 Karlofça Antlaşması ile sona erdi.
| Kaybedilen yer | |
|---|---|
| Avusturya | Macaristan ve Erdel (Temeşvar Osmanlı'da kaldı) |
| Lehistan | Podolya ve Ukrayna |
| Venedik | Mora ve Dalmaçya kıyıları |
Önemi
- Osmanlı ilk kez büyük çapta toprak kaybetti.Gerileme Dönemi başladı.
- Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki üstünlüğü sona erdi.Artık saldırı değil, kaybedilen yerleri geri alma politikası izlendi.
- Batı'nın üstünlüğü kabul edilmeye başlandı.Bu durum, XVIII. yüzyıl ıslahatlarında Batı'nın örnek alınmasına zemin hazırladı.
- Diplomasinin önemi arttı.
Rusya savaşa geç katıldığı için Karlofça'da yer almadı. Rusya ile ayrıca 1700 İstanbul Antlaşması imzalandı: Azak Rusya'ya bırakıldı ve Rusya'ya İstanbul'da elçi bulundurma hakkı tanındı.
2. Kaybedilenleri Geri Alma Dönemi
| Taraf ve tarih | Önemli maddeler ve sonuç | |
|---|---|---|
| Prut Antlaşması | Rusya, 1711 | Rus ordusu Baltacı Mehmet Paşa tarafından Prut'ta kuşatıldı. Azak geri alındı; Rusya İstanbul'da sürekli elçi bulunduramayacaktı. Rusya'yı daha ağır şartlara bağlama fırsatı kaçırıldı. |
| Pasarofça Antlaşması | Avusturya ve Venedik, 1718 | Mora Venedik'ten geri alındı; ancak Belgrad ve Sırbistan'ın kuzeyi Avusturya'ya bırakıldı. Antlaşmadan sonra Lale Devri başladı. |
| Belgrad Antlaşması | Avusturya ve Rusya, 1739 | Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalandı. Belgrad ve Sırbistan geri alındı; Rusya'nın Karadeniz'de donanma bulundurması yasaklandı. Osmanlı'nın kazançlı çıktığı son antlaşma kabul edilir. |
1740 Kapitülasyonları
Belgrad Antlaşması'nda arabuluculuk yapan Fransa'ya karşılık olarak, 1740'ta kapitülasyonlar sürekli hâle getirildi. Daha önce her padişah değişiminde yenilenmesi gereken bu ayrıcalıklar artık kalıcı oldu. Bu durum, Osmanlı ekonomisinin zamanla yabancı devletlere bağımlı hâle gelmesinin önemli nedenlerinden biridir.
3. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)
1768'de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı'nda Osmanlı ağır yenilgiler aldı. 1770 Çeşme Baskını'nda Osmanlı donanması Rus donanması tarafından yakıldı. Savaş 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile sona erdi.
- Kırım Hanlığı bağımsız oldu.Osmanlı padişahı, halife sıfatıyla Kırım halkının yalnızca dinî lideri olarak kaldı. Halifelik ilk kez siyasi bir araç olarak kullanıldı.
- Rusya, Osmanlı'daki Ortodoksların haklarını koruma yetkisi aldı.Bu madde, Rusya'ya Osmanlı'nın iç işlerine karışma fırsatı verdi.
- Rus ticaret gemileri Karadeniz'de ve Boğazlarda serbestçe dolaşabilecekti.
- Rusya İstanbul'da elçi, uygun gördüğü yerlerde konsolos bulundurabilecekti.
- Osmanlı Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecekti.Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi.
- Müslüman Türk nüfusun yoğun olduğu bir toprak (Kırım) ilk kez elden çıktı.
- Halifelik ilk kez siyasi amaçla kullanıldı.
- Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödedi.
- Rusya'ya Osmanlı'nın iç işlerine karışma imkânı veren ilk düzenleme yapıldı.
4. Yüzyılın Sonu: Kırım'ın Kaybı, Ziştovi ve Yaş
| Tarih | Sonuç | |
|---|---|---|
| Aynalıkavak Tenkihnamesi | 1779 | Kırım'ın bağımsızlığı yeniden onaylandı. |
| Kırım'ın Rusya'ya katılması | 1783 | Rusya Kırım'ı topraklarına kattı. |
| Ziştovi Antlaşması (Avusturya) | 1791 | Fransız İhtilali nedeniyle savaştan çekilen Avusturya, aldığı yerleri geri verdi. |
| Yaş Antlaşması (Rusya) | 1792 | Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi; Dinyester Nehri sınır oldu. |
Ziştovi Antlaşması'nda Osmanlı toprak kaybetmedi; bunun nedeni Osmanlı'nın askerî başarısı değil, Avusturya'nın Fransız İhtilali ile ilgilenmek zorunda kalmasıdır.
- 1699Karlofça
- 1711Prut
- 1718Pasarofça
- 1739Belgrad
- 1774Küçük Kaynarca
- 1783Kırım'ın Rusya'ya katılması
- 1791Ziştovi
- 1792Yaş
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Karlofça ilk büyük toprak kaybı, Belgrad kazançlı çıkılan son antlaşmadır.
- Pasarofça'dan sonra Lale Devri başladı.
- Küçük Kaynarca'da Kırım bağımsız oldu; Yaş'ta Rusya'ya ait olduğu kabul edildi.
- Kapitülasyonlar 1740'ta sürekli hâle getirildi (Fransa'ya Belgrad arabuluculuğu karşılığı).
- Ziştovi'de toprak kaybı olmamasının nedeni Fransız İhtilali'dir.
1699 Karlofça → gerileme başladı · 1739 Belgrad → son kazanç · 1774 Küçük Kaynarca → Kırım bağımsız · 1792 Yaş → Kırım Rusya'nın.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.