Nükleer tehlikenin gölgesinde blokların yakınlaşması, Johnson Mektubu'yla değişen Türk dış politikası ve 1950'lerden günümüze Kıbrıs meselesi.
1960'lardan itibaren ABD ile SSCB arasındaki gerginlik azalmaya başladı; bu döneme Yumuşama (Detant) denir. Aynı yıllarda Türkiye'nin dış politikasını en çok etkileyen konu ise Kıbrıs meselesi oldu. KPSS'de Johnson Mektubu'nun sonuçları ve Kıbrıs'taki gelişmelerin kronolojisi sık sorulur.
1. Yumuşama Dönemi
Yumuşamanın nedenleri
- Nükleer savaşın iki tarafı da yok edebileceğinin anlaşılması
- Silahlanmanın ağır ekonomik yükü
- Blokların içindeki çatlaklarFransa NATO'nun askerî kanadından çekildi; Çin ile SSCB'nin arası açıldı.
- Bağlantısızlar Hareketi'nin güçlenmesi
Küba Füze Krizi (1962)
SSCB'nin Küba'ya nükleer füze yerleştirmesi dünyayı nükleer savaşın eşiğine getirdi. Kriz, SSCB'nin füzeleri Küba'dan, ABD'nin de Türkiye'deki Jüpiter füzelerini çekmesiyle sona erdi. Jüpiterlerin Türkiye'ye danışılmadan çekilmesi Türkiye'de ABD'ye duyulan güveni sarstı.
| Gelişme | |
|---|---|
| 1963 | Moskova ile Washington arasında doğrudan iletişim hattı kuruldu; atmosferde nükleer deneyler sınırlandırıldı. |
| 1968 | Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması imzalandı. |
| 1972–1979 | SALT görüşmeleriyle stratejik silahlar sınırlandırıldı. |
| 1975 | Helsinki Nihai Senedi ile Avrupa'da sınırların dokunulmazlığı ve insan hakları konusunda uzlaşıldı. |
SSCB'nin 1979'da Afganistan'ı işgal etmesi, yumuşama sürecini sekteye uğrattı ve bloklar arasındaki gerginlik yeniden arttı.
2. Johnson Mektubu ve Türk Dış Politikası
Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahale hazırlığı üzerine ABD Başkanı Johnson, 1964'te Türkiye'ye bir mektup gönderdi. Mektupta, ABD'den alınan silahların Kıbrıs'ta kullanılamayacağı ve Türkiye'ye SSCB saldırısı durumunda NATO'nun yardım etmeyebileceği belirtildi.
- Türkiye ile ABD arasındaki ilişkiler soğudu.
- Türkiye çok yönlü bir dış politikaya yöneldi.SSCB, Doğu Bloğu ülkeleri, Arap ve İslam dünyasıyla ilişkiler geliştirildi.
- Türkiye 1969'da İslam Konferansı Örgütü'ne katıldı.
1974 Kıbrıs harekâtından sonra ABD'nin Türkiye'ye silah ambargosu uygulaması (1975–1978) üzerine Türkiye, bazı ABD üslerinin faaliyetlerini durdurdu. İlişkiler 1980'de imzalanan Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması ile yeniden düzenlendi.
3. Kıbrıs Meselesinin Ortaya Çıkışı
Kıbrıs, 1571'de Osmanlı'ya katıldı; 1878'de yönetimi İngiltere'ye bırakıldı ve Lozan Antlaşması ile İngiltere'nin egemenliği kabul edildi. 1950'lerde Rumlar, adanın Yunanistan'a bağlanmasını (Enosis) istedi ve bu amaçla EOKA örgütünü kurarak şiddet eylemlerine başladı. Kıbrıs Türkleri ise kendilerini korumak için Türk Mukavemet Teşkilatı'nı (TMT) kurdu.
Zürih ve Londra Antlaşmaları (1959–1960)
- Türk ve Rum toplumlarının ortaklığına dayanan Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu (1960).Cumhurbaşkanı Rum, yardımcısı Türk olacaktı.
- Garanti AntlaşmasıTürkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devlet oldu; anayasal düzen bozulursa müdahale hakkı tanındı.
4. 1963'ten Günümüze Kıbrıs
- 1963Kıbrıs Türklerine yönelik saldırılar; Türkler devlet yönetiminden uzaklaştırıldı
- 1964Johnson Mektubu; BM Barış Gücü adaya yerleşti
- 15 Temmuz 1974Yunan yönetiminin desteklediği darbe ile Makarios devrildi
- 20 Temmuz 1974Türkiye, garantör hakkına dayanarak adaya askerî harekât düzenledi
- Ağustos 1974İkinci harekât; ada fiilen ikiye ayrıldı
- 1983Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi
- 2004Annan Planı: Türk tarafı kabul, Rum tarafı reddetti; Güney Kıbrıs AB'ye üye oldu
Türkiye'de Kıbrıs Barış Harekâtı olarak anılan 1974 müdahalesi ve sonrasında adanın bölünmüş hâli uluslararası alanda farklı biçimlerde değerlendirilmektedir. KKTC'yi yalnızca Türkiye tanımaktadır. BM gözetiminde çözüm arayışları sürmekle birlikte sorun henüz kalıcı bir çözüme kavuşmamıştır.
KKTC'nin ilk cumhurbaşkanı Rauf Denktaş'tır. 1974 harekâtı sırasında Türkiye'de başbakan Bülent Ecevit'ti.
5. KPSS'de Dikkat Edilecekler
- Küba Krizi sonunda Türkiye'deki Jüpiter füzeleri söküldü.
- Johnson Mektubu Türkiye'yi çok yönlü dış politikaya yöneltti.
- Enosis Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanması amacıdır; EOKA bu amaçla kuruldu.
- Garanti Antlaşması Türkiye'ye müdahale hakkı verdi; 1974 harekâtının hukuki dayanağıdır.
- KKTC 1983'te ilan edildi.
Yumuşama → Küba (1962) → silah sınırlamaları → Helsinki (1975) → Afganistan (1979) ile bozuldu.
Kıbrıs → 1960 cumhuriyet → 1963 olaylar → 1964 Johnson → 1974 harekât → 1983 KKTC → 2004 Annan.
Okuduklarını hemen test et. Çözümlü sorularla eksiklerini gör, yanlışların otomatik olarak kaydedilsin.