İlk Türk Devletleri - Konu Özeti

Slayt 1

İlk Türk Devletleri – ÖSYM Odaklı Ders Notu

Bu özet; KPSS, TYT ve AYT sınavlarında ÖSYM’nin en çok soru sorduğu temel kavramlara, devletlere ve ilk bilgilere göre hazırlanmıştır. Gereksiz ayrıntı yoktur; sadece soru değeri yüksek noktalar yer alır.

Slayt 2

İslamiyet Öncesi Türk Tarihinin Önemi

• Türklerin devlet anlayışı, ordu sistemi ve toplum yapısı bu dönemde şekillendi.
• ÖSYM genellikle şu başlıklardan soru sorar:
  • İlkler (ilk devlet, ilk yazılı eser, ilk yerleşik hayat vb.)
  • Devlet teşkilatı (il, kurultay, kut inancı)
  • Bozkır kültürü – ordu ilişkisi
  • Orhun Yazıtları ve Göktürkler
  • İpek Yolu mücadelesi

Slayt 3

Orta Asya Coğrafyası ve Bozkır Kültürü

• Türklerin anayurdu: Orta Asya (Bozkır kültürü)
• Sınırlar: Doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, güneyde Himalaya, kuzeyde Sibirya.
• Coğrafyanın etkisi:
  • Konargöçer yaşam tarzı (yaylak–kışlak)
  • Hayvancılık ve atlı hayat
  • Hızlı ve güçlü süvari orduları
• ÖSYM bağlantısı: “Bozkır kültürü → ordu-millet anlayışı” vurgulanır.

Slayt 4

Devlet Yapısı – Temel Kavramlar

• Devlet: İl
• Halk: Budun
• Aile: Oguş
• Boy: Bod
• Ülke, hanedan üyelerinin ortak malı sayılırdı → veraset kavgalarına zemin hazırlar.
• Kut inancı: Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı.
• Kurultay (Toy): Kağanın seçildiği, önemli işlerin görüşüldüğü meclis. (Halkın yönetime katılımı örneği)

Slayt 5

Ordu – ÖSYM’nin Klasik Sorusu

• Türk ordusu, çoğunlukla süvari (atlı) birliklerden oluşurdu.
• Mete Han tarafından kurulan onluk sistem ile düzenli ordu yapısı oluşturuldu.
• Askerlik bir meslek değil, tüm milletin göreviydi → ordu-millet anlayışı.
• ÖSYM, “onluk sistem – Mete Han – düzenli ordu” bağlantısını sık sorar.

Slayt 6

İskitler (Sakalar)

• Tarihte bilinen ilk Türk topluluğudur.
• Atı ilk evcilleştiren Türklerdir.
• Sanatta “hayvan üslubu” görülür.
• Kadın savaşçılar “Amazonlar” olarak bilinir.
• ÖSYM, genelde “ilk Türk topluluğu hangisidir?” şeklinde sorar.

Slayt 7

Asya Hun Devleti

• Ötüken merkezlidir.
• Kurucu: Teoman
• En parlak dönem: Mete Han
• Mete Han:
  • Türkleri ilk kez tek bayrak altında topladı (siyasi birlik).
  • Onluk sistemi kurarak düzenli orduyu oluşturdu.
• İpek Yolu hâkimiyeti için Çin ile mücadele ettiler, Çin’i vergiye bağladılar.
• ÖSYM; “Türkleri ilk kez kim birleştirdi, onluk sistemi kim kurdu?” sorularını bu devletten sorar.

Slayt 8

Kavimler Göçü (375)

• Hunların, Çin baskısı sonucu batıya yönelmesiyle başlayan büyük göç hareketi.
• Göçler Hazar ve Karadeniz’in kuzeyinden Avrupa içlerine doğru gerçekleşti.
• Temel sonuçlar:
  • Roma İmparatorluğu zayıfladı, 395’te Doğu ve Batı Roma olarak ikiye ayrıldı.
  • İlk Çağ kapandı, Orta Çağ başladı.
  • Avrupa’da Feodalite (Derebeylik) ortaya çıktı.
  • Avrupa Hun Devleti kuruldu.
• ÖSYM için ana anahtar: “Kavimler Göçü → çağ değişimi + feodalite”.

Slayt 9

I. Göktürk Devleti

• Avar hâkimiyetine son vererek Ötüken merkezli kuruldular.
• Kurucu: Bumin Kağan
• Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir.
• Akhunlara karşı Sasanilerle, Sasanilere karşı Bizans ile iş birliği yaptılar.
• Çin entrikaları ve iç karışıklıklar sonucu yıkıldılar.
• ÖSYM’nin sevdiği bilgi: “Türk adıyla kurulan ilk devlet → Göktürkler”.

Slayt 10

II. Göktürk (Kutluk) Devleti

• Kurucu: Kutluk Kağan (İlteriş)
• Devlet adamı ve vezir: Tonyukuk
• Önemli kağanlar: Bilge Kağan, Kültigin
• Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları bu dönemde dikildi:
  • Türk adının yer aldığı ilk yazılı metinlerdir.
  • Türk siyaset anlayışı ve öğütler içerir.
• Devlet; Karluk–Yağma–Çiğil boylarının saldırılarıyla yıkıldı.
• ÖSYM sorularında “Orhun Yazıtları – II. Göktürk Devleti bağı” mutlaka vurgulanır.

Slayt 11

Uygur Devleti

• Kurucu: Bilge Kül Kağan
• Merkez: Karabalasagun
• Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir.
• Mani dini etkisiyle savaşçılık zayıflamış, kültür ve sanat gelişmiştir.
• 18 harfli Uygur alfabesini kullandılar.
• Kâğıt ve matbaayı kullandılar; mimari ve resim sanatı gelişti.
• Kırgızlar tarafından yıkıldılar.
• ÖSYM için kilit bilgi: “Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti → Uygurlar”.

Slayt 12

Avrupa Hun Devleti

• Kavimler Göçü sonrası bugünkü Macaristan’da Balamir tarafından kuruldu.
• En parlak dönem: Atilla
• Bizans’ı vergiye bağladılar (Margos ve Anatolios antlaşmaları).
• Atilla için “Tanrı’nın Kırbacı” ifadesi kullanılmıştır.
• Atilla’nın ölümünden sonra devlet parçalandı.
• ÖSYM; Atilla – Bizans ilişkisi ve unvanını sık sorar.

Slayt 13

Diğer Türk Devletleri – ÖSYM’nin Sevdiği Tek Cümlelik Bilgiler

• Avarlar: İstanbul’u kuşatan ilk Türk devleti.
• Bulgarlar: Hristiyanlığı kabul edip Türklük özelliklerini büyük ölçüde kaybettiler.
• Hazarlar: Museviliği resmî din olarak kabul eden tek Türk devleti; hoşgörülü yapı (cami, kilise, havra yan yana).
• Karluklar: İslamiyet’i kabul eden ilk Türk boyu; Talas Savaşı’nda Abbasilere yardım ettiler.
• Kırgızlar: Uygurları yıktılar; Manas Destanı ile tanınırlar.

Slayt 14

ÖSYM Tipi Mini Özet

• İlk Türk topluluğu → İskitler
• Türkleri ilk kez birleştiren hükümdar → Mete Han
• Türk adıyla kurulan ilk devlet → Göktürkler
• İlk yazılı Türk eserleri → Orhun Yazıtları
• Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti → Uygurlar
• Çağ değiştiren olay → Kavimler Göçü
• Türk tarihinin bilge veziri → Tonyukuk

İlginizi Çekebilecek Yayınlar