.png)
İlk Türk Devletlerinde Devlet ve Toplum Yapısı
İlk Türk devletlerinde devlet, "il" veya "el" olarak adlandırılmış; bağımsızlık (oksızlık), ülke (yurt), halk (kün) ve teşkilat olmak üzere dört temel unsur üzerine inşa edilmiştir. Yönetim anlayışının merkezinde, devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılan "Kut" anlayışı yer almaktadır.
Bu ilahi meşruiyetin yanı sıra, ülke hanedan üyelerinin ortak malı sayılmış ve devlet genellikle doğu-batı şeklinde "ikili teşkilat" sistemiyle idare edilmiştir. Siyasi, ekonomik ve askeri kararların alındığı Kurultay (Toy/Kengeş), kağan için bir danışma meclisi görevi görmüş; devletin yürütme işlerini ise "Ayukı" adı verilen hükümet üstlenmiştir.
Sosyal yapının temelini "Oguş" (aile) oluşturmuş; ailelerin birleşmesiyle urug, bod, budun ve en nihayetinde devlet (il) meydana gelmiştir. Konargöçer yaşam tarzının bir sonucu olarak Türklerde "ordu-millet" anlayışı hâkim olmuş, her an savaşa hazır disiplinli bir toplum yapısı gelişmiştir.
Türk ordusunun temeli, Mete Han tarafından kurulan ve dünyaya örnek olan "onlu sistem" üzerine kurulmuştur. Ekonomik hayat büyük oranda hayvancılığa ve İpek Yolu ticaretine dayanırken; Uygurlar ile birlikte Türk tarihinde yerleşik hayata geçiş, tarım, kalıcı mimari ve matbaa kullanımı gibi köklü değişimler yaşanmıştır.
ÖSYM’nin perspektifinde bu konu, Türk devlet geleneğinin temellerini ve kültürel kodlarını anlamak bakımından büyük önem taşımaktadır. Sınavlarda genellikle doğrudan bilgi sorulmasının yanı sıra, özellikle TYT'de bozkır kültürünün sosyal ve hukuki sonuçlarına dair yorum soruları gelmektedir.
YKS verilerine bakıldığında; 2019'dan 2023'e kadar her yıl bu konudan düzenli olarak 2 ile 3 soru sorulduğu görülmektedir. Bu dağılım genellikle TYT'de 1 soru, AYT'de ise 1-2 soru şeklindedir.
KPSS sınavlarında ise bu ünite genellikle 1 soru ile temsil edilmekte ve daha çok kavram bilgisi, hükümdarlık unvanları, meclis isimleri ve görevli adları üzerinden adaylar test edilmektedir.
Hap Bilgiler
1. Devletin Dört Unsuru
İlk Türklerde devlet, İl veya El olarak adlandırılmıştır. Devletin temel unsurları; bağımsızlık (oksızlık), ülke (yurt), halk (kün) ve teşkilattır. ÖSYM bu kavramları doğrudan eşleştirme şeklinde sorabilir.
2. Kut Anlayışı
Kut, devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından kağana verildiğine inanılmasıdır. Kutun kan yoluyla hanedanın erkek üyelerine geçtiği kabul edildiği için Türk devletlerinde sık sık taht kavgaları yaşanmıştır.
3. İkili Teşkilat
İkili teşkilat, devletin doğu ve batı olmak üzere iki kanat hâlinde yönetilmesidir. Doğuda asıl hükümdar olan Kağan, batıda ise hanedan üyesi olan Yabgu bulunur. Bu sistem yönetimi kolaylaştırmış ancak zamanla merkezî otoriteyi zayıflatmıştır.
4. Kurultay / Toy / Kengeş
Kurultay, diğer adlarıyla Toy veya Kengeş, siyasi, askerî ve ekonomik kararların görüşüldüğü meclistir. Kağan için danışma organı niteliğindedir; ancak töreye aykırı kararlar alamaz.
5. Ayukı ve Aygucı
İlk Türk devletlerinde hükümete Ayukı, hükümetin başında bulunan vezir veya başbakana ise Aygucı ya da Üge denir. Bu kavramlar özellikle KPSS’de doğrudan bilgi sorusu olarak karşımıza çıkabilir.
6. Hükümdarlık Unvanları
Türk hükümdarları; Kağan, Han, Hakan, Şanyü, Tanhu, İlteber, İdikut ve Erkin gibi unvanlar kullanmışlardır. Şanyü/Tanhu daha çok Hunlarla, İdikut ise Uygurlarla ilişkilendirilir.
7. Bağımsızlık ve Hükümdarlık Sembolleri
Otağ çadırı, örgin tahtı, tuğ sancağı, nevbet davulu, kur kemeri, kotuz ise sorgucu ifade eder. Bunlar Türklerde hükümdarlık ve bağımsızlık alametleri arasında yer alır.
8. Toygun
Toygun, Kurultay’a katılma hakkı bulunan kişilere verilen addır. Bu üyeler devlet işlerinin görüşülmesinde söz sahibi olmuş, ancak son karar çoğu zaman kağanın iradesiyle şekillenmiştir.
9. Tigin ve Ataman
Kağanın erkek çocuklarına Tigin denir. Tiginleri devlet yönetimi ve askerî konularda yetiştiren kişilere ise Ataman, İnal veya İnanç adı verilmiştir.
10. Şad
Şad, yönetim tecrübesi kazanması için taşraya yönetici olarak gönderilen hanedan üyesi tiginlere verilen unvandır. Bu uygulama, hükümdar adaylarının devlet yönetimini öğrenmesini sağlamıştır.
11. Toplumsal Basamaklar
İlk Türklerde sosyal yapı küçükten büyüğe doğru Oguş yani aile, Urug yani sülale, Boy, Bodun yani millet ve İl yani devlet şeklinde sıralanır. ÖSYM bu sıralamayı doğrudan sorabilir.
12. Töre
Töre, Türklerde sosyal ve siyasi hayatı düzenleyen yazısız hukuk kurallarıdır. Kaynağını gelenekler, kağan emirleri ve Kurultay kararları oluşturur. Kağan dahi töreye uymak zorundadır.
13. Törenin Değişmez İlkeleri
Törenin değişmeyen hükümleri; Könilik yani adalet, Tüzlük yani eşitlik, Uzluk yani iyilik ve faydalılık, Kişilik yani insanlıktır. Bu dört kavram sınavlarda sıkça karıştırılır.
14. Yargu ve Yargan
Siyasi suçlara bakan yüksek mahkemeye Yargu, normal adli suçlara bakan hâkimlere ise Yargan veya Yargucu denir. Bu kavramlar Türk hukuk teşkilatının temel terimleri arasındadır.
15. Sınıfsız Toplum Yapısı
Konargöçer yaşam tarzı, özel mülkiyetin sınırlı olması ve toprağın devlet malı sayılması nedeniyle İlk Türklerde aristokrasi, kölelik ve keskin sınıf ayrımı görülmemiştir. Bu durum sosyal hareketliliği artırmıştır.
16. Ordu-Millet Anlayışı
Türklerde eli silah tutan her bireyin asker kabul edilmesine ordu-millet anlayışı denir. Bu nedenle toplum askerî disipline sahip olmuş, özel ve ayrıcalıklı bir askerî sınıf oluşmamıştır.
17. Onlu Sistem
Dünyadaki ilk düzenli kara ordusu teşkilatlarından biri kabul edilen onlu sistem, Asya Hun hükümdarı Mete Han tarafından kurulmuştur. Ordu; onbaşı, yüzbaşı, binbaşı ve tümenbaşı gibi birimlere ayrılmıştır.
18. Turan Taktiği
Turan taktiği, Türk ordularının savaşlarda uyguladığı sahte geri çekilme ve pusuya dayalı savaş yöntemidir. Diğer adıyla hilal taktiği olarak bilinir. Amaç düşmanı merkeze çekip kanatlardan kuşatmaktır.
19. Yelme
Yelme, ordunun önünde hareket eden keşif ve istihbarat birlikleridir. Düşman hakkında bilgi toplar, yol güvenliğini sağlar ve ana ordunun hazırlıklı ilerlemesine yardımcı olur.
20. Para Birimleri
İlk Türklerde Yarmak madeni parayı, Böz ve Kamdu mühürlü kumaş paraları ifade eder. Çav ise özellikle Uygurlarda kullanılan kâğıt para türü olarak bilinir.
21. Balbal
Balbal, ölen kahramanın mezarı başına, öldürdüğü düşman sayısını temsil edecek şekilde dikilen taşlardır. Bu uygulama Türklerde ahiret inancının ve savaşçı kültürün önemli göstergelerindendir.
22. Kurgan
Kurgan, Türklerde ölülerin değerli eşyalarıyla birlikte gömüldüğü oda biçimindeki mezarlardır. Mezar eşyalarının bulunması, Türklerde ölümden sonraki yaşama inanıldığını gösterir.
23. Uçmağ ve Tamu
Eski Türk inancında cennet için Uçmağ, cehennem için ise Tamu kavramı kullanılmıştır. Bu kavramlar, Türklerde ölümden sonra ödül ve ceza anlayışının bulunduğunu gösterir.
24. Yuğ
Yuğ, ölen kişinin ardından düzenlenen cenaze törenidir. Bu törenlerde yas tutulur, ağıtlar yakılır ve ölen kişinin toplumdaki yeri vurgulanır. Cenaze yemeği ve tören geleneğiyle bağlantılıdır.
25. Orhun Yazıtları
Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ilk millî yazılı belgeleri ve Türk edebiyatının ilk önemli örnekleri kabul edilir. Vezir Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.
26. Vezir Tonyukuk
Vezir Tonyukuk, Türk tarihinin ilk veziri, ilk siyasetçisi ve ilk yazarı olarak kabul edilir. Apa Tarkan unvanıyla da anılır. Yazıtında devlet aklı, bağımsızlık ve Çin’e karşı mücadele düşüncesi öne çıkar.
27. Uygurların Türk Tarihindeki Yeri
Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk devletlerinden biridir. Tarım, ticaret, kalıcı mimari, saray ve tapınak yapımı, kâğıt ve matbaa kullanımı gibi alanlarda Türk kültüründe köklü değişimler meydana getirmişlerdir.
28. Hazar Barışı
Hazarlar, Museviliği benimseyen tek Türk devleti olarak bilinir. Sağladıkları güvenli ticaret ortamı ve dinî hoşgörü dönemi Hazar Barışı ya da Pax Khazarica olarak adlandırılır.
29. İskitler / Sakalar
İskitler ya da Sakalar, Türk tarihi içinde değerlendirilen en eski bozkır topluluklarından biridir. En önemli hükümdarları Alper Tungadır. Maden işlemeciliğindeki başarıları nedeniyle bozkırın kuyumcuları olarak anılırlar.
30. Avarlar ve Üzengi
Avarlar, İstanbul’u kuşatan ilk Türk devleti olarak bilinir. Avrupa’ya üzengi kullanımını öğretmişler ve bu sayede Avrupa süvari kültürünün gelişmesinde etkili olmuşlardır.
Sizin Görüşünüz Bizim İçin Değerli!