.png)
📚 1. Ünite: Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih
Haftalık çalışma notunu okumak için ilgili başlığa tıklayın. Her bölümün sonunda PDF dosyasını indirme bağlantısı bulunmaktadır.
1. ve 2. Hafta Tarih Öğrenmenin Faydaları
Tarih dersine hoş geldiniz. Bu yıl birlikte çok güzel şeyler yapacağız. Ama önce şunu konuşalım: Neden buradayız? Neden tarih okuyoruz? Bu soruyu aklınızın bir köşesine koyun. Dersin sonunda cevabını kendiniz bulacaksınız.
Derse başlamadan önce size bir şey sormak istiyorum. Kitabınızın 12. sayfasında güzel bir şiir var. Yahya Kemal Beyatlı'nın 'Süleymaniye'de Bayram Sabahı' şiiri. O şiirde top sesleri var, zafer var, tarih var. Şimdi size soruyorum:
Eğer Çaldıran'ı, Mohaç'ı, Kosova'yı, Niğbolu'yu, Varna'yı bilmeseydiniz — o şiirdeki o derin duyguyu, o tarihin sesini hissedebilir miydiniz?
Hayır, hissedemezdiniz. Çünkü tarih bilmeden o şiir sadece kelimeler yığını olurdu. İşte bu yüzden tarih öğreniyoruz — geçmişi bilmeden bugünü tam anlayamazsınız.
1TARİH NEDİR?
Gelin tarihin ne olduğunu düşünelim. Tarih kelimesi Arapçadan gelir, 'zamanı belirlemek, ay hesabı yapmak' anlamını taşır. Ama biz tarihi çok daha geniş bir çerçevede ele alıyoruz.
Tarih; insanlığın geçmişte neler yaşadığını anlamamızı ve yorumlamamızı sağlayan bir bilim dalıdır. Bir başka deyişle tarih, geçmiş yaşantıların bugünü anlamak ve geleceğe yön vermek amacıyla anlaşılabilir ve anlatılabilir bir forma dönüştürülmesidir.
Dikkat edin — 'geçmişi listeleyen' değil, 'anlayan ve yorumlayan' dedim. Bu çok önemli bir fark. Tarih; toplumdaki sürekliliği, siyasal ve sosyal değişimleri, insanları etkileyen düşünce sistemlerini, kültürel ve ekonomik koşulları kaydeden bir bellek niteliğindedir.
Tarihçiler geçmişin kendisini değil, geçmişten artakalan ve günümüze ulaşabilen izleri yorumlar. Bu yüzden tarih disiplini, tarihçilerin kendi özgün bakış açılarıyla ortaya koyduğu soruların cevaplarını yansıtır. Yani iki tarihçi aynı olayı incelediğinde farklı sonuçlara ulaşabilir — bu bir hata değil, tarihin doğasıdır.
2TARİH ÖĞRENMENİN FAYDALARI
Şimdi gelelim asıl sorumuza: Tarih öğrenmek bize ne kazandırıyor? Kitabımızda bu konuyu çok güzel örneklerle ele alıyor. Ben de size bu örnekleri anlatacağım.
2.1. Hafıza Olmadan Kim Olduğumuzu Bilemeyiz
Kitabınızda çok çarpıcı bir hikâye var. Manisa'da yaşayan bir lise öğrencisi, 2012'de hafızasını kaybeden Mehmet Bey ile röportaj yapıyor. Mehmet Bey, altmış yıllık hayatının bir anda sıfırlandığını, eşini, çocuklarını, kendisini bile tanıyamadığını anlatıyor. Şöyle diyor:
'Kendinizi tanımıyorsunuz; ne yapmanız gerektiğini, nasıl davranacağınızı bilmiyorsunuz. Kendinizi kaybolmuş ve yalnız hissediyorsunuz. Neredeyim, ben kimim, ne oldu, bu insanlar kim? Kocaman bir boşluğun içindeydim...'
Şimdi şunu düşünün: Mehmet Bey'in yaşadığı bu derin çaresizlik, hafızasını kaybetmiş bir toplumun da yaşayacağı şeydir. Geçmişini bilmeyen bir toplum, 'biz kimiz, nereden geldik, nereye gidiyoruz?' sorularına cevap veremez. İşte bu yüzden tarih; bireyler için hafıza, toplumlar için kimlik demektir.
Atatürk bu gerçeği çok güzel ifade etmiştir:
'Türk çocuğu ecdadını tanıdıkça daha büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır.'
2.2. Geçmişten Ders Çıkarmak
Tarih öğrenmenin en temel faydalarından biri geçmişten ders çıkarmaktır. Kitabımızda 1939 Erzincan depremi ile 2023 Kahramanmaraş depremini karşılaştıran güzel bir örnek var. 1939'da büyük bir yıkım oldu ve yardım kampanyası başlatıldı. 2023'te de aynı dayanışma ruhu gösterildi. Neden? Çünkü o tarihi biliyorduk, o acıyı hafızamızda taşıyorduk.
Peki ya yanlış kararlardan ders almak? Winston Churchill bunu çok çarpıcı bir sözle özetlemiştir:
'Geçmişe ne kadar geriye bakarsanız, geleceğe o kadar ileri görürsünüz.'
Tarih bilen bir toplum, geçmişte yapılan hataları tanır ve aynı hataları tekrarlama ihtimalini azaltır. Tarih bilmeyen bir toplum ise her nesil aynı hataları yeniden yaşamak zorunda kalır.
2.3. Millî Bilinç ve Kimlik Kazanmak
Bir toplumun oluşması için o toplumu oluşturan bireylerin ortak bir kimlik etrafında toplanması gerekir. Bu ortak kimlik, ancak ortak değerlerin benimsenmesiyle ortaya çıkar. Ortak değerlerin benimsenmesi için de tarihi bilmek gerekir.
Kitabımızda Çanakkale Şehitler Abidesi'nin hikâyesini okudunuz. 1960'ta tamamlanan bu abide, şehitlerimizi anmak için yapılmıştır. Ama Atatürk'ün çok derin bir sözü var:
'Bu toprakların Türk hudutları içinde kalmasıyla, Mehmetçik en büyük abideyi bizzat kurmuştur.'
Abide taştan yapılmış bir anıttır. Ama asıl abide, o topraklar için canını veren şehitlerin hatırasıdır. Ve biz o hatırayı tarih sayesinde taşıyoruz.
Kitabımızda başka çok güzel bir örnek daha var. Bir Japon eğitim heyeti Türkiye'ye geliyor ve Çanakkale'yi ziyaret ediyor. Türk yetkililer onlara soruyor: 'Siz gençlerinize millî şuuru nasıl veriyorsunuz?' Japon eğitimci şöyle cevap veriyor:
'Biz çocukları Hiroşima ve Nagazaki'ye götürüp düşmanın harap ettiği bölgelerimizi gezdiririz. Birlik beraberlik içinde çalışmazsanız düşmanlar ülkenizi yakar yıkar, bu hale getirirler diyoruz. Sonra Türk yetkili 'Bizim sizin gibi Hiroşima ve Nagazaki'miz yoktur ki' deyince Japon eğitimci hemen yanıt veriyor: 'Sizin Çanakkale'niz on Hiroşima eder. Gençlerinizi Çanakkale'ye götürüp gezdirmelisiniz.'
İşte tarih böyle çalışır. Tarih, milletlerin en büyük ortak hafızasıdır.
2.4. Eleştirel Düşünme Becerisi Kazanmak
Tarih öğrenmenin bir diğer büyük faydası eleştirel düşünme becerisidir. Bugün sosyal medyada her gün yüzlerce bilgi, haber, iddia akışıyla karşılaşıyorsunuz. Bunların hepsine inanmak tehlikeli, hepsini reddetmek de sağlıklı değil.
Tarih bize şunu öğretir: Hiçbir bilgiyi sorgulamadan kabul etme. Her kaynağı gördüğünde şu soruları sor:
- Bu bilgiyi kim yazmış, kim üretmiş?
- Ne zaman yazmış? Hangi koşullarda?
- Bu kişi ya da kurumun çıkarı var mı?
- Başka kaynaklar ne diyor? Çelişkiler var mı?
- Bu bilgi beni nasıl bir duyguya yönlendiriyor ve neden?
Bu sorular hem tarih dersinde hem de hayatın her alanında sizi korur. Sahte haberler, manipülatif reklamlar, siyasi propaganda — bunlara karşı en iyi zırh eleştirel düşüncedir.
2.5. Günümüzü Anlamak ve Geleceğe Yön Vermek
Tarih öğrenmenin belki de en pratik faydası budur. Geçmişi iyi anlayan bir insan, bugünü çok daha derin yorumlayabilir ve geleceği daha sağlıklı planlayabilir.
Bir mühendis köprü yapmadan önce zemin etüdü yapar. Bir doktor hastayı tedavi etmeden önce geçmiş hastalıklarını sorar. Bir ekonomist kriz öngörmek için geçmiş krizleri inceler. Hepsi aynı mantık: Geçmişi anlamak, geleceği şekillendirmek için en güvenilir araçtır.
İnsanların gelecekte yaşanabilecek olaylara dair merak duygusu içinde olması doğaldır. Ama gelecek hakkında öngörülerde bulunabilmek için de geçmişte yaşanan olayları bilmek gerekir. Yaşanan her an, sürekli bir oluş içindedir ve bitiminden hemen sonra geçmişe dönüşür. Dolayısıyla insan, hayatını geçmiş ile gelecek arasında sürdürür.
3TARİHSEL BİLGİNİN ÖZELLİKLERİ
Tarih öğrenmek önemli — ama tarihin nasıl bir bilim olduğunu da bilmemiz gerekiyor. Tarihsel bilgi, diğer bilimlerden bazı önemli noktalarda ayrılır.
3.1. Tarihsel Bilgi Tekrar Edilemez
Kimya dersinde bir deney yapıyorsunuz. Aynı deneyi yarın da yapabilirsiniz, öbür gün de. Sonuç değişmez. Ama tarihte böyle bir şey mümkün değil.
Tarihsel olaylar bir kez meydana gelir ve bir daha aynı şekilde yaşanamaz. Malazgirt Savaşı bir kez oldu. O savaşı laboratuvarda tekrarlayıp gözlemleyemeyiz. Bunun yerine geride bırakılan belgelere, kalıntılara, anlatılara güvenmek zorundayız.
3.2. Tarihsel Bilgi Her Zaman Eksiktir
Tarihsel bilginin bir diğer özelliği şudur: Geçmişe ait kanıtlar her zaman eksik ve parça parçadır. Pek çok kanıt kaybolmuştur; diğerleri ise çoğu zaman yanlı veya eksik aktarılmıştır.
Örneğin kitabımızda ilginç bir örnek var. Kadeş Savaşı'nı düşünün. Hitit İmparatorluğu ile Mısır Krallığı arasında büyük bir savaş yaşandı. Mısır Firavunu II. Ramses, Ebu Simbel Tapınağı'nda kendisini muzaffer bir kral olarak tasvir ettirdi. Ama gerçekte taraflardan hiçbiri kesin üstünlük sağlayamamıştı. İşte burada şunu görüyoruz: Kaynaklar her zaman tarafsız değildir. Kadeş Savaşı'nı sadece Mısır kaynaklarından öğrenseydiniz, yanlış bir tablo çizerdiniz.
Tarihçiler bu boşlukları, makul görünen ve mevcut olgulara uyan çıkarımlarla doldurmaya çalışır. Ortaya çıkan şey, gerçekte olmuş olana çok benzeyebilir — ama tarih olarak bildiğimiz şeyin geçmişin tam kopyası olduğundan asla tam olarak emin olamayız.
3.3. Tarihsel Bilgi Yoruma Dayalıdır
Fen bilimlerinde kesin yasalar vardır. Suyun 100 derecede kaynadığı her yerde geçerlidir. Ama tarihte böyle kesin yasalar yoktur. Bir olayın yorumu, tarihçinin bakış açısına, incelediği kaynaklara ve yaşadığı döneme göre değişebilir.
Bu yüzden kitabımızda güzel bir soru sorulmuş: 'Tarihin bazı kaynaklarına ait az sayıda belge günümüze ulaşmıştır.' Bu ne demek? Uzak geçmişte yaşanan olaylarla ilgili bir araştırma yapıldığında daha az kanıta ulaşılır. Bu da tarihsel bilginin bazı dönemler için daha sınırlı kalması demektir.
3.4. Tarihsel Bilgi Değişebilir
Tarihsel bilgiler; elde edilen yeni bilgilere, belgelere ve araştırma sonuçlarına göre değişebilir. Bu, tarihin zayıflığı değil — aksine gücüdür.
Kitabımızda çok çarpıcı bir örnek var: Vinland Haritası. 1959'da Yale Üniversitesi'ne bağışlanan bu harita, uzun süre Amerika'nın en eski Avrupa haritası kabul edildi. Vikinglerin Columbus'tan önce Amerika'ya geldiğinin kanıtı olarak gösterildi. Ama 2021'de yapılan bilimsel testler ortaya koydu ki haritanın parşömeni gerçek olmakla birlikte üzerindeki mürekkep 20. yüzyılın başlarında üretilmişti. Yani harita sahteydi!
Bu örnek bize çok önemli bir şeyi gösteriyor: Tarihsel bilgiler kesin değildir. Yeni kanıtlar bulundukça, yeni testler yapıldıkça tarihin sayfaları yeniden yazılabilir. Bu yüzden tarihçiler her zaman sorgulayan, eleştiren ve yeni deliller arayan kişilerdir.
4TARİHİN TEMEL KAVRAMLARI
Tarih dersinde sıkça karşılaşacağınız bazı temel kavramları öğrenmemiz gerekiyor. Bu kavramları iyi bilirseniz hem derste hem sınavlarda çok işinize yarayacak.
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Tarih | Geçmiş yaşantıların bugünü anlamak ve geleceğe yön vermek amacıyla yorumlanması. İnsanlığın ortak hafızası. |
| Tarihçi | Geçmişi araştıran, kaynakları inceleyen, kanıtları yorumlayan ve tarihsel bilgi üreten uzman kişi. |
| Tarihsel Bilgi | Tarihçinin bakış açısıyla, belgelerin niteliği ve niceliğiyle sınırlanmış, geçmişteki olaylar hakkındaki bilgi. |
| Kanıt | Tarihçilerin sorduğu sorulara cevap veren kaynaklardaki bilgiler. Bir tarihi iddiayı destekleyen somut bulgu. |
| Geçmiş | Bugüne göre geride kalan zaman dilimi. Yaşanmış ve değiştirilemez olaylar. |
| Kronoloji | Olayların zaman sırasına göre dizilmesi. Tarihin temel araçlarından biri. |
| Tarihsel Olay | Belirli bir zaman diliminde meydana gelen ve tarihî önem taşıyan somut ve özel bir gelişme. |
| Tarihsel Olgu | Doğrulanabilir, belgelerle kanıtlanabilir, soyut ve genel bir süreci ifade eden durum. Örn: İslamiyet'in yayılışı bir olgudur, Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicreti ise bir olaydır. |
| Neden-Sonuç | Tarihsel olaylar arasındaki bağlantılar. Bir olayın neden gerçekleştiğini ve hangi etkilere yol açtığını inceler. |
| Değişim ve Süreklilik | Tarih boyunca bazı şeylerin değişmesi, bazılarının ise devam etmesi. Gemi teknolojisi değişmiş ama deniz taşımacılığı sürmüştür. |
| Çağ | Kendine özgü bir özellik taşıyan zaman parçası. Asır, dönem, devir de denir. |
| Yöntem | Tarihçilerin geçmişi anlamak ve yorumlamak için kullandığı bilimsel metotlar bütünü. |
5TARİHTE ZAMAN VE ÇAĞLAR
Tarihçiler insanlık tarihini incelemek için onu dönemlere ayırmıştır. Bunun nedeni geçmişin çok büyük ve karmaşık bir yapıya sahip olmasıdır. Dönemlere ayırmak, tarihi anlamayı kolaylaştırır.
Tarih Öncesi Devirler
Yazının icadından önce yaşanan dönemler 'tarih öncesi' ya da 'prehistorya' olarak adlandırılır. Bu dönemde yazılı kaynak yoktur; bilgilerimizi arkeolojik bulgulardan ediniyoruz.
Tarih Devirleri
İlk yazılı belgelerin ortaya çıkmasıyla tarih devirleri başlar. Sümer uygarlığının yaklaşık MÖ 3200'lerde kil tabletlere yazdığı belgeler, tarihin yazılı başlangıcı kabul edilir.
Avrupa merkezli tarih sınıflandırması şöyledir:
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| İlk Çağ (Eski Çağ) | Yazının icadından (MÖ 3200) Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşüne (MS 476) kadar olan dönem. |
| Orta Çağ | MS 476'dan İstanbul'un fethine (1453) ya da Amerika'nın keşfine (1492) kadar olan dönem. |
| Yeni Çağ | 1453'ten Fransız İhtilali'ne (1789) kadar olan dönem. |
| Yakın Çağ | Fransız İhtilali'nden günümüze kadar olan dönem. |
6TARİHSEL KAYNAKLAR
Peki tarihçi tüm bu bilgileri nereden buluyor? Tarihsel kaynaklardan. Kaynaklar iki ana gruba ayrılır:
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Birinci Elden Kaynaklar (Birincil Kaynaklar) | Olayların yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında oluşturulan özgün kaynaklar. En değerli ve güvenilir kaynak türüdür. Örn: Kil tabletler, fermanlar, mektuplar, arşiv belgeleri, döneme ait fotoğraflar, savaşa katılan bir askerin anıları. |
| İkinci Elden Kaynaklar (İkincil Kaynaklar) | Olaylardan çok sonra birinci elden kaynaklara dayanılarak yazılan eserler. Örn: Tarih kitapları, ansiklopediler, akademik makaleler, belgeseller. |
Tarihsel kaynaklar içerik türüne göre de sınıflandırılır:
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Yazılı Kaynaklar | Tabletler, kitabeler, kronikler, fermanlar, beratlar, kitaplar, gazeteler, mektuplar. |
| Sözlü Kaynaklar | Efsaneler, destanlar, menkıbeler, halk hikayeleri. (Oğuz Kağan Destanı, Dede Korkut Hikayeleri...) |
| Sesli ve Görüntülü Kaynaklar | Resimler, fotoğraflar, filmler, videolar, haritalar, minyatürler. |
| Eşya ve Nesneler | Arkeolojik buluntular, paralar (sikkeler), silahlar, süs eşyaları, günlük kullanım nesneleri. |
7TARİHE YARDIMCI BİLİM DALLARI
Tarihçi tek başına çalışmaz. Geçmişi daha iyi anlayabilmek için pek çok farklı bilim dalından yardım alır. Kitabımızda bu bilim dallarını öğrendik:
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Arkeoloji | Toprak veya su altında kalan eski uygarlıklara ait kalıntıları inceleyen bilim. |
| Nümismatik | Eski para ve madalyaların tarihini ve tanımını inceleyen bilim. (Sikke = eski para) |
| Epigrafi | Kitabeleri ve üzerindeki yazıları şekil ve içerik bakımından inceleyen bilim. |
| Paleografi | Geçmişte kullanılan yazı çeşitlerini ve bu yazıların özelliklerini inceleyen bilim. |
| Diplomatik | Resmî belgeleri şekil ve içerik bakımından inceleyen bilim. |
| Heraldik | Resmî belgelerdeki mühür, arma ve özel işaretleri inceleyen bilim. |
| Kronoloji | Geçmişten günümüze meydana gelen olayları tarihlendirerek sıralayan bilim. |
| Coğrafya | Yeryüzünü fiziki, ekonomik, beşerî ve siyasi yönlerden inceleyen bilim. |
| Filoloji | Dilleri ve dillerin tarihsel gelişimini inceleyen bilim. |
| Antropoloji | İnsanı hem biyolojik hem de toplumsal ve kültürel yönleriyle inceleyen bilim. |
| Kimya | Maddenin yapısını inceler. Karbon-14 tarihlendirme yöntemiyle buluntuların yaşını belirler. |
| Sosyoloji | Toplumları ve toplumsal olayların neden ve etkilerini inceleyen bilim. |
📝 SINAVA HAZIRLIK SORULARI
- Tarih nedir? Kendi cümlenizle tanımlayınız. 'Tarih, geçmişi listeleyen bir bilimdir' tanımının neden eksik olduğunu açıklayınız.
- Mehmet Bey'in hafızasını kaybetmesi örneğinden yola çıkarak, tarih bilmeyen bir toplumun ne gibi sorunlarla karşılaşabileceğini açıklayınız.
- Tarih öğrenmenin bireye ve topluma sağladığı faydaları maddeler hâlinde yazınız. Her fayda için kitabımızdan bir örnek veriniz.
- Japonların 'Sizin Çanakkale'niz on Hiroşima eder' sözünden hareketle tarih ve millî kimlik arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
- Tarihsel bilginin özelliklerini yazınız. 'Tarihsel bilgiler değişmez, kesindir' iddiası neden yanlıştır? Vinland Haritası örneğiyle açıklayınız.
- Tarihsel olay ile tarihsel olgu kavramlarını karşılaştırınız. Her ikisi için ikişer örnek veriniz.
- Birinci elden kaynak ile ikinci elden kaynak arasındaki farkı örneklerle açıklayınız. Hangisi daha güvenilirdir ve neden?
- Kadeş Savaşı örneğinden hareketle, tarihsel kaynakların neden sorgulanması gerektiğini açıklayınız.
- Tarihe yardımcı bilim dallarından beş tanesini yazınız ve her birinin tarih araştırmalarına nasıl katkı sağladığını açıklayınız.
- Tarihin Avrupa merkezli olarak çağlara bölünmesinin ne gibi sakıncaları olabilir? Türk tarihinden örnekler vererek açıklayınız.
- 'Tarihte olaylar ve olgular arasında neden-sonuç ilişkisi kurulmasaydı, tarih disiplini sadece olayların kronolojik sıralanmasından ibaret olurdu.' Bu görüşe katılıyor musunuz? Gerekçeleriyle açıklayınız.
3. ve 4. Hafta Tarihin Doğası
Geçen haftalarda tarihin ne olduğunu ve neden öğrendiğimizi konuştuk. Bu hafta ise çok daha derin bir soruya gireceksiniz: Tarih nasıl bir bilimdir? Geçmişi tam olarak öğrenmek mümkün müdür? Tarihçi geçmişi birebir yeniden canlandırabilir mi?
Kitabımızda bu konuya çok ilginç bir soruyla giriliyor. Şanlıurfa'daki Göbeklitepe'nin yapım sürecini gösteren bir illüstrasyon veriliyor — MÖ 10.000'li yıllara ait bir tapınak kompleksi. Ve şu soru soruluyor:
Tarihçilerin tarihsel bir olayı geçmişte yaşandığı gibi yeniden inşa etmesi mümkün müdür?
Bu sorunun cevabı hem 'evet'e hem 'hayır'a yakın. Bu hafta tam olarak bunu anlayacaksınız.
1TARİH VE GEÇMİŞ: İKİ FARKLI KAVRAM
Çoğu insan tarih ile geçmişi aynı şey sanır. Ama bunlar birbirinden farklı kavramlardır. Bu farkı anlamak, tarihin doğasını kavramanın en önemli adımıdır.
Geçmiş; yaşanmış ve değiştirilemez olayları ifade eder. Tarih ise bu olayları anlamak ve yorumlamak için kullanılan araç ve yöntemleri içerir.
Peki bu ne anlama geliyor? Şöyle düşünelim: 1071 yılında Malazgirt Savaşı yaşandı. Bu geçmişte kalan bir olaydır — değiştirilemez. Ama bu savaşı anlatan, yorumlayan, neden ve sonuçlarını inceleyen her tarihçi farklı bir 'tarih' ortaya koyar. Çünkü ellerindeki kaynaklar sınırlıdır, bakış açıları farklıdır ve bazı kanıtlar kaybolmuştur.
Kitabımız bunu çok güzel özetliyor:
Tarih ile geçmişin birbirinden farklı içerikler taşımasının en büyük nedeni tarihçinin, belli bir tarihsel konu üzerinde çalışırken seçiciliğe gitme zorunluluğudur. İçerikler neredeyse sınırsız olduğundan, hiçbir tarihçi geçmişteki olayların bütünlüğünü kapsayamaz. Geçmişte olanların ancak bir bölümü aktarılabilir ve hiçbir tarihçinin anlatımı, geçmişe tam olarak karşılık gelmez.
2TARİHİN KAPSAMI
Tarih her şeyi kapsayabilir mi? Bir tarihçi aklına esen her konuyu araştırabilir mi? Hayır — çünkü bir tarihçinin geçmişe ait tüm olayları araştırması mümkün değildir.
Tarihçi araştıracağı konuyu belirlerken bazı ölçütler kullanır. Kitabımız bu ölçütleri şöyle özetliyor:
- O olay ya da olgu döneminde yaşayan insanlar için ne kadar önemliydi?
- İnsanların yaşamını nasıl etkiledi?
- Bu etkilerin günümüze kadar devam edip etmediği
Yani tarih; önemsiz, küçük ve etkisiz olayları değil — toplumları etkileyen, değişimlere yol açan, günümüze kadar uzanan olayları inceler. Bir şehrin tarihsel öneme sahip bir savaşta yıkılması tarih konusudur. Ama aynı şehirde yaşayan sıradan bir vatandaşın bugünkü alışveriş listesi değildir.
3TARİHSEL ZAMANIN KULLANIMI
Tarihçiler zamanı nasıl kullanır? Bu sorunun cevabı, tarihin en temel araçlarından birini anlamamızı sağlar: kronoloji.
3.1. Zaman ve Kronoloji
Zaman; olayların oluş ve akış sırasını belirleyen soyut bir kavramdır. Ama tarih disiplininde zaman kavramı özel bir anlam taşır. Tarihçiler olayları kronolojik sırayla dizerek tarihsel zamanın algılanmasını sağlar.
Kronoloji, olayları zaman sırasına göre dizmektir. Ama bu sadece 'şu yılda şu oldu' demek değildir. Kronoloji; geçmişe yönelik sebep, sonuç, değişim ve sürekliliği anlamayı gerektirir. Olaylar arasında sağlam bir köprü kurar.
Yani kronoloji bir zaman çizelgesinden çok daha fazlasıdır. Olayların birbirleriyle ilişkisini, birbirini nasıl etkilediğini gösterir.
3.2. Takvimler — Zamanı Ölçme Yolları
İnsanlar tarih boyunca zamanı ölçmek için farklı takvimler geliştirmiştir:
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| İlk Ay Takvimi | Sümerler tarafından hazırlandı. Ay'ın tüm evrelerini kapsayan bu takvime göre bir yıl 12 ay ve 354 gündür. |
| İlk Güneş Takvimi | Eski Mısırlılar kullandı. Güneş'in hareketlerine dayanan takvim sistemi. |
| Jülyen Takvimi | Roma İmparatoru Julius Caesar zamanında Eski Mısır güneş takvimi yeniden düzenlendi. |
| Gregoryen Takvim (Miladi Takvim) | 1582'de Papa XIII. Gregorius'un yaptığı değişikliklerle oluşturuldu. Hz. İsa'nın doğduğu yıl 0 kabul edildi. Bugün dünyada en yaygın kullanılan takvimdir. |
| Hicri Takvim | Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicretini başlangıç alır. Ay takvimine dayalıdır. |
| Rumi Takvim | Osmanlı'da kullanılan ve güneş yılını esas alan takvim. |
3.3. Tarihsel Dönemlendirme — Çağlar
Tarihçiler, tarihi anlamayı kolaylaştırmak için onu çağlara ve dönemlere ayırmıştır. Bildiğiniz üzere bu sınıflandırma Avrupa merkezlidir ve eleştirilebilir — ama yine de yaygın olarak kullanılmaktadır:
| DÖNEM | TARİH ARALIĞI | AÇIKLAMA |
|---|---|---|
| İlk Çağ (Eski Çağ) | MÖ 3200 – MS 476 | Yazının icadından Batı Roma'nın çöküşüne kadar |
| Orta Çağ | MS 476 – 1453 | Batı Roma'nın çöküşünden İstanbul'un fethine kadar |
| Yeni Çağ | 1453 – 1789 | İstanbul'un fethinden Fransız İhtilali'ne kadar |
| Yakın Çağ | 1789 – günümüz | Fransız İhtilali'nden bugüne kadar |
4NEDEN-SONUÇ İLİŞKİSİ
Tarihin en temel araçlarından biri neden-sonuç ilişkisidir. Bu kavramı anlamadan tarih yapmak mümkün değildir.
Neden-sonuç kavramı; tarihteki farklı olay ve olgular arasındaki kısa ve uzun süreçleri kapsayan bağlantıları belirlemek için kullanılır. Neden-sonuç bağlantıları yoluyla olayların neden meydana geldiğini ve hangi etkilere yol açtığını belirlemek, anlamak ve analiz etmek amaçlanır.
Kitabımızda çok güzel bir ayrım yapılıyor. Tarihsel nedenleri ikiye ayırabiliriz:
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Tetikleyici Neden (Yakın Neden) | Olayı doğrudan başlatan, dramatik ve açık olan neden. Örn: Avusturya-Macaristan veliahdı Arşidük Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da suikaste uğraması → I. Dünya Savaşı'nın tetikleyicisi. |
| Arka Plan Nedenleri (Uzak Neden) | Tetikleyici nedenin içinde vücut bulduğu, uzun vadeli ve genellikle belirsiz olan nedenler. Örn: I. Dünya Savaşı'nın gerçek nedenleri; Avrupa'daki milliyetçilik, sömürgecilik yarışı, silahlanma rekabeti ve ittifak sistemleridir. Suikast sadece bir kıvılcımdı. |
Kitabımız bunu çok güzel özetliyor:
Tarihin akışını rastlantı belirlemez. Her devlette onun doğuşuna, varlığını sürdürmesine ve yıkılışına yol açan genel nitelikte maddi ve manevi nedenler vardır. Bütün rastlantılar bu nedenlere bağımlıdır. Eğer bir meydan savaşı bir devletin yıkılmasına tek başına neden olmuşsa bu ancak devleti bir tek savaşla yıkılacak duruma getirmiş olan genel bir nedenin bulunmasıyla açıklanabilir.
Yani tarihte hiçbir şey tesadüf değildir. Her olayın arkasında derin nedenler yatar. Tarihçinin görevi bu nedenleri bulmak ve aralarındaki bağlantıları ortaya koymaktır.
5DEĞİŞİM VE SÜREKLİLİK
Tarihin bir diğer temel kavramı olan değişim ve sürekliliktir. Bu iki kavram birlikte düşünülür çünkü tarih boyunca bazı şeyler değişmiş, bazıları ise varlığını korumuştur.
Tarih boyunca toplumsal yaşamdaki bazı unsurlar değişmiş, bazı unsurlar ise devamlılığını korumuştur. Değişim ve süreklilik kavramları aracılığıyla geçmiş ile bugün arasında bağ kurulurken gelecekle ilgili de öngörülerde bulunulur.
Kitabımızda bu kavramı anlatmak için gemiler örneği verilmiştir. Fenike gemisinden Osmanlı kalyetasına, buharlı gemiden modern konteyner gemisine uzanan bir süreç... Gemi teknolojisi her yüzyıl değişmiştir (DEĞİŞİM). Ama insanlar binlerce yıl boyunca denizi ulaşım ve ticaret amacıyla kullanmaya devam etmiştir (SÜREKLİLİK).
Başka örnekler düşünelim:
| KONU | DEĞİŞİM | SÜREKLİLİK |
|---|---|---|
| Türk Dili | Kelimeler, alfabe, söyleyiş değişmiştir | Ana dil olarak Türkçe konuşulmaya devam edilmektedir |
| Türk Mutfağı | Yeni tatlar, teknikler, malzemeler eklenmiştir | Temel yemek kültürü ve sofra geleneği sürmektedir |
| Devlet Yönetimi | Monarşiden cumhuriyete geçilmiştir | Devlet kurumu varlığını sürdürmektedir |
| Ticaret | Kervandan gemiye, gemiden uçağa geçilmiştir | İnsanlar mal alışverişine devam etmektedir |
| Mimari | Malzeme ve teknikler kökten değişmiştir | Cami, köprü, çarşı yapma geleneği sürmektedir |
6TARİHSEL BİLGİNİN DOĞASI — GENEL ÖZET
Bu haftayı kapatmadan önce tarihsel bilginin doğasını bir bütün olarak özetleyelim. Kitabımızda bu konuyu anlatan güzel bir bilgi görseli vardı. Oradaki bilgileri şimdi size derli toplu aktaracağım.
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Tekrar Edilemezlik | Tarihsel olaylar bir kez yaşanır. Kimya deneyinin aksine, tarihsel olayları laboratuvarda tekrarlayarak gözlemleyemeyiz. Geride bırakılan izlerden yeniden inşa etmek zorundayız. |
| Yeniden Kurgu | Tarihçiler belge, bulgu ve anlatılar üzerinden geçmişi yeniden kurgular. Bu kurgu gerçeğin ta kendisi değil, gerçeğe en yakın yorumdur. |
| Kaynak Çokluğu | Tarihçiler yazılı-görsel belgeler, arkeolojik kalıntılar, sözlü anlatımlar — her türlü kaynaktan yararlanmak zorundadır. Tek kaynağa dayanan tarih tehlikelidir. |
| Kanıta Dayanma | Tarih, kanıtlara dayandırılması gereken bir disiplindir. Kanıtsız iddia tarih değil, hikayedir. |
| Sınırlı Kanıt | Uzak geçmişe ait olayların kanıtları çoğu zaman azdır ve eksiktir. Bu nedenle bazı dönemler hakkında daha az bilgimiz vardır. |
| Yoruma Dayanma | Tarihsel olgular kesin yasalara değil, tarihçilerin kaynaklardan çıkardığı yorum ve çıkarımlara dayalıdır. İki tarihçi aynı kaynaktan farklı sonuçlar çıkarabilir. |
| Bilimsel Nitelik | Tarih; belli yöntemlere dayandırılarak yapılması ve farklı kaynaklardan çok sayıda kanıta ulaşılması yönüyle bilimsel bir nitelik taşır. |
| Değişkenlik | Tarihsel bilgiler; elde edilen yeni bilgilere, belgelere ve araştırma sonuçlarına göre değişebilir ve güncellenebilir. |
7TARİHTE YANLIŞ BİLGİLER VE TEHLİKELERİ
Kitabımızda çok önemli bir konuya değiniliyor: Tarihsel bilginin çarpıtılması. Bu konuyu iyi anlamak, hem tarih dersinde hem de günlük hayatta sizi korur.
Kitabımızda iki çarpıcı örnek var:
Örnek 1: Matbaanın Geç Gelmesi Efsanesi
Osmanlı'ya matbaanın neden geç geldiği tartışılırken çok yaygın iki iddia var: Birincisi 'hattatlar engelledi', ikincisi 'günah diye kabul edilmedi'. Peki bunlar doğru mu?
'İstanbul'da bulunan 90 bin hattatın matbaaya engel olduğu anlatılır. Bu bilgi üzerinde araştırma bile yapılmadan bir an düşünülse böyle bir şeyin mümkün olamayacağı rahatlıkla anlaşılır. Bırakın 90 bin hattatı, İstanbul'da bu kadar esnaf yoktu. Bu tamamen ideolojik bir yorumdur ve elde hiçbir delil yoktur.'
İşte bu örnek bize şunu gösteriyor: Tekrar tekrar söylenen bir bilgi doğru olmayabilir. Tarihçi her iddiayı kanıta dayandırarak sorgulamalıdır.
Örnek 2: Siyasi Amaçlı Tarih Yazımı
Tarih zaman zaman siyasi amaçlar için araç olarak kullanılabilir. Kitabımız bunu açıkça belirtiyor: Çarpıtma, algı oluşturma, yönlendirme, görmezden gelme gibi yanlış tutumlar tarih yazımına zarar verir.
Tarihçilerin sahip olması gereken temel etik ilkeler şunlardır: Tarafsız olmak, kanıtlara dayanmak, farklı görüşleri dikkate almak, kendi yorumlarını kanıttan açıkça ayırt etmek ve kullandığı tüm kaynaklara doğru atıf yapmak.
8BU HAFTANIN TEMEL KAVRAMLARI
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Geçmiş | Yaşanmış ve değiştirilemez olaylar bütünü. Sınırsız ve tükenmez. |
| Tarih | Tarihçinin kaynaklar aracılığıyla geçmişi yeniden inşa etmesi ve yorumlaması. |
| Kronoloji | Olayları zaman sırasına göre dizme. Neden-sonuç ilişkilerini anlamamıza yardımcı olur. |
| Tarihsel Zaman | Toplumları etkileyen önemli olayların belirlenip kronolojik akışla verilmesi. |
| Takvim | Zamanı yıllara, aylara ve günlere bölmek için kullanılan yöntem. |
| Dönemlendirme | Tarihi çağlara ve dönemlere ayırma. Anlamayı kolaylaştırır ama her sınıflandırma bir bakış açısını yansıtır. |
| Neden | Bir olayın ya da sürecin meydana gelmesine zemin hazırlayan ya da onu doğrudan başlatan etken. |
| Sonuç | Bir olay ya da sürecin ortaya çıkardığı değişiklikler ve etkiler. |
| Tetikleyici Neden | Olayı doğrudan başlatan, dramatik ve açık olan yakın neden. |
| Arka Plan Nedeni | Olayın uzun vadeli, derin ve çoğunlukla belirsiz olan uzak nedenleri. |
| Değişim | Tarih boyunca toplumsal yaşamdaki unsurların dönüşmesi. |
| Süreklilik | Tarih boyunca bazı toplumsal unsurların değişmeden devam etmesi. |
📝 SINAVA HAZIRLIK SORULARI
- Tarih ile geçmiş kavramları arasındaki farkı açıklayınız. 'Tarih, geçmişin kendisidir' ifadesi neden yanlıştır?
- Bir tarihçinin araştıracağı konuyu seçerken hangi ölçütleri dikkate alması gerekir? Açıklayınız.
- Kronoloji nedir ve tarih araştırmalarında neden önemlidir? Sadece olayları sıralamaktan farkı nedir?
- Tarihin Avrupa merkezli olarak çağlara bölünmesinin sakıncaları neler olabilir? En az iki örnek vererek açıklayınız.
- Tetikleyici neden ile arka plan nedeni arasındaki farkı I. Dünya Savaşı örneğiyle açıklayınız.
- Neden-sonuç ilişkisi kurulmadan yapılan tarih çalışması ne gibi eksiklikler taşır? Açıklayınız.
- Değişim ve süreklilik kavramlarını tanımlayınız. Türk dilini bu iki kavram açısından değerlendiriniz.
- Tarihsel bilginin değişebileceğine dair bir örnek veriniz. Bu durum tarihin güvenilirliğini zedeler mi? Neden?
- 'Osmanlı'ya matbaa gelişini 90 bin hattat engelledi' iddiasının neden yanlış olduğunu açıklayınız. Bu örnek tarih araştırmasında neyi öğretir?
- Tarihsel bilginin doğasına ilişkin sekiz özelliği maddeler hâlinde yazınız.
- Tarihçi ile fen bilimi araştırmacısı arasında yöntem açısından ne gibi farklar vardır? Karşılaştırınız.
5. ve 6. Hafta Tarihsel Bilginin Üretim Süreci
Geçen haftalarda tarihin ne olduğunu, neden öğrendiğimizi ve tarihin nasıl bir bilim olduğunu konuştuk. Bu hafta ise çok daha pratik bir soruya gireceksiniz: Tarihçi nasıl çalışır? Geçmişi yeniden inşa etmek için hangi adımları izler?
Kitabımız bu konuya çok güzel bir benzetmeyle giriyor. Şöyle diyor:
Bir dedektif, araştırdığı olayı çeşitli bilgi ve belgelerden yararlanarak aydınlatır. Bunu yaparken öncelikle olayla ilgili kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl ve neden kelimeleriyle başlayan sorular sorar. Araştırma yaparken adeta bir yapbozun parçalarını birleştirir gibi titiz ve sistemli bir çalışma yürütür. Tarihçiler de dedektiflere benzetilebilir.
Evet, tarihçi bir dedektif gibi çalışır. Elinde yıllar önce yaşanmış olayların izleri var — belgeler, kalıntılar, anlatılar. Bunları bir araya getirerek geçmişi yeniden inşa etmeye çalışıyor. Bu hafta bu sürecin 6 aşamasını öğreneceğiz.
1TARİHSEL BİLGİNİN ÜRETİM SÜRECİNDEKİ 6 AŞAMA
Tarihçi rastgele çalışmaz. Belirli bir yöntem izler. Bu yöntem 6 temel aşamadan oluşur. Her aşamayı dikkatle öğrenin — sınav sorularında çok sık çıkıyor!
KONU VEYA SORUN BELİRLEME
Her tarih araştırması bir soruyla başlar. Tarihçi önce ne araştıracağını belirler, ardından konunun sınırlarını zaman, mekân ve içerik açısından çizer.
Örneğin: 'Osmanlı Devleti'nde kadınların gündelik hayatı nasıldı?' sorusu hem zaman (hangi yüzyıl?), hem mekân (hangi şehir?), hem de içerik (saray mı, köy mü?) açısından sınırlandırılmalıdır. Soru ne kadar net olursa araştırma o kadar sağlıklı olur.
KAYNAKLARDAN BİLGİ TOPLAMA
Araştırma sorusu belirlendikten sonra tarihçi ilgili kaynakları tarar. Kütüphaneler, arşivler, müzeler, tarihi mekânlar ve internet siteleri üzerinden kapsamlı bir araştırma yapar.
Toplanan bilgiler sınıflandırılıp eleştirel bir yaklaşımla ele alınır. Eğer kaynaklar yetersiz kalırsa farklı kaynaklara başvurularak yeniden bilgi toplanır.
KAYNAĞI İNCELEME
Tarihçi topladığı kaynakları dikkatle inceler. Her kaynak için şu temel bilgileri belirler:
• Kaynağın türü nedir? (Yazılı mı, görsel mi, arkeolojik mi?)
• Yazarı kim? Kim tarafından, ne zaman oluşturulmuş?
• Oluşum şekli ve koşulları nelerdir?
Bu aşamada kaynaktaki herhangi bir çelişki, tutarsızlık, belirsizlik, propaganda veya ön yargı tespit edilmeye çalışılır.
KAYNAĞI SORGULAMA
Kaynaklar üç temel ölçüt açısından sorgulanır:
• Sınırlılık: Kaynak konuyu ne kadar kapsamlı ele alıyor? Eksik noktaları var mı?
• Geçerlilik: Kaynak gerçekten o konuyla ilgili mi, güvenilir mi?
• Güvenilirlik: Kaynak taraflı mı? Yazarın çıkarı var mı?
Ayrıca farklı kaynaklar karşılaştırılarak çelişen bilgiler ve farklı bakış açıları belirlenir.
KAYNAĞI YORUMLAMA
Kaynaklar eleştirel bir bakış açısıyla yorumlanır. Bu aşamada:
• Kaynağın ana fikri belirlenir
• Kaynaktaki şahıs, yer, zaman gibi unsurların özellikleri tespit edilir
• Elde edilen kanıt ve bilgiler, dönemin koşulları göz önünde bulundurularak değerlendirilir
Tarihçi bu aşamada kendi yorumunu oluşturur — ama yorumunu kanıtlardan açıkça ayırt etmek zorundadır.
KANITA DAYALI ÜRÜN OLUŞTURMA
Tüm kaynaklar sorgulanıp yorumlandıktan sonra tarihçi araştırmasını kaleme alır. Makale, bildiri, kitap gibi özgün bir eser ortaya koyar.
Bu aşamada çok önemli bir kural vardır: Yararlanılan tüm kaynaklara uygun yerlerde atıf yapılır ve eserin kaynakça bölümünde bu kaynaklar belirtilir.
Kaynakça yazmak neden önemlidir? İki nedeni var: Birincisi yapılan çalışmanın güvenilirliğini artırır. İkincisi bilimsel ve mesleki etik açısından zorunludur.
2GERÇEK ÖRNEKLER ÜZERİNDEN ANLAYALIM
Kitabımızda tarihsel bilginin üretim sürecini anlatan çok güzel gerçek örnekler var. Bunları birlikte inceleyelim.
Örnek 1: Kadeş Savaşı — Kaynakları Sorgulamak
Kitabımızda çarpıcı bir örnek var. MÖ 1274 yılında Hitit İmparatorluğu ile Mısır Krallığı arasında Kadeş Savaşı yaşandı. Bu savaşta taraflardan hiçbiri kesin üstünlük sağlayamadı — aslında savaş berabere bitti.
Ama Mısır Firavunu II. Ramses, Ebu Simbel Tapınağı'nda kendisini muzaffer bir kral olarak tasvir ettirdi. Duvarları bu zafer sahneleriyle donattı.
Şimdi şunu düşünün: Eğer Kadeş Savaşı'nı sadece Mısır kaynaklarından öğrenseydiniz ne olurdu? Büyük ihtimalle 'Ramses savaşı kesin olarak kazandı' diye düşünürdünüz. Ama Hitit kaynakları ve antlaşma metinleri incelendiğinde tablo çok farklı. İşte bu yüzden tarihçi tek kaynağa dayanamaz. Her kaynağı sorgulamak zorundadır: Kim yazdı? Hangi amaçla? Taraflı mı?
Örnek 2: Fahreddin Paşa Araştırması — Kaynakları Toplamak
Kitabımızda I. Dünya Savaşı'nda Medine'yi Osmanlı adına savunan Fahreddin Paşa hakkında yazılan bir kitabın önsözünden alıntı var. Yazar şöyle diyor:
'Bu kitabın hazırlanması sırasında bilhassa Osmanlı Harbiye Nezareti'nin belgelerini ihtiva eden Genelkurmay Arşivi'ndeki harpte günü gününe tutulan cerideler ile müteferrik yazışmalardan yararlanıldı. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde bulunan pek çok belge de konunun aydınlatılmasında yardımcı oldu. Ancak bu arşivde tasnif çalışmalarının neticelenmesinden sonra yeni belgelerin ortaya çıkması mümkündür. Konumuza dair İngiliz Arşivi'nde önemli sayıda belgenin bulunduğu bilinmektedir — çalışma imkânı bulamadığımız bu arşiv belgelerini neşredilen dokümanlardan telafi etmeye çalıştık.'
Bu alıntı bize çok şey öğretiyor. Tarihçi farklı arşivlere başvurmuş. Ama İngiliz Arşivi'ne erişememiş — bu eksikliği açıkça belirtmiş. Bu, tarihçinin dürüstlüğünün ve bilimsel etiğinin göstergesidir.
Örnek 3: Gertrude Bell Araştırması — Tarafsızlık ve Özgünlük
Kitabımızda başka bir çarpıcı örnek daha var: İngiliz casus Gertrude Bell hakkında araştırma yapan bir tarihçi şöyle anlatıyor:
'Gündemde olan önemli bir isim hakkında kitap hazırlamak riskliydi. Önce Türkçeye çevrilen iki eseri inceledim. İkisi de tarihi olmayan, magazin gazeteciliği yapan isimler tarafından yazılmıştı. Bunlar bilimsel araştırma değil, romandı ve vahim bilgi hataları içeriyordu. Türk düşmanlığı üzerine kurgulanmış, çarpıtılmış bilgilerle kaleme alınmışlardı. Yabancı dildeki çalışmaları da incelediğimde her birinin Gertrude Bell portresini farklı çizdiğini gördüm. Yaptığım işin ne olduğunu kitabın önsözünde açıkladım — daha önce kimlerin konu hakkında yazdığını, eksikliğin ne olduğunu belirttim.'
Bu tarihçi ne yaptı? Önce daha önce yapılmış çalışmaları okudu. Eksikleri ve hataları tespit etti. Sonra kendi araştırmasını bu boşlukları dolduracak şekilde tasarladı. Bu, tarihsel bilginin üretim sürecinin ta kendisidir.
3KAYNAK TÜRLERİ VE KRİTİK SORULAR
Tarihçi kaynak toplarken farklı türde belgelerle karşılaşır. Bu kaynakların her birini farklı sorularla sorgulaması gerekir.
| KAVRAM / ADIM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Birinci Elden Kaynaklar | Olayların yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında oluşturulan özgün belgeler. Örn: Fahreddin Paşa'nın oğullarıyla yapılan röportaj, Osmanlı arşiv belgeleri, bir askerin döneme ait mektubu. |
| İkinci Elden Kaynaklar | Olaylardan çok sonra birinci elden kaynaklara dayanılarak yazılan eserler. Örn: Fahreddin Paşa hakkında yazılan tarih kitabı, Gertrude Bell üzerine hazırlanan biyografi. |
| Yazılı Kaynaklar | Arşiv belgeleri, kronikler, gazeteler, mektuplar, fermanlar, kitaplar. |
| Görsel Kaynaklar | Fotoğraflar, haritalar, minyatürler, tablolar, rölyefler. Örn: Fahreddin Paşa'nın Medine'deki fotoğrafı, Gertrude Bell'in çektiği Kudüs fotoğrafı. |
| Arkeolojik Kaynaklar | Kazılarda bulunan kalıntılar, sikkeler, silahlar, günlük kullanım nesneleri. Örn: Harput İç Kale'de bulunan Osmanlı evleri ve sikkeler. |
| Sözlü Kaynaklar | Tanıkların ya da tanığı olan kişilerin anlattıkları. Sözlü tarih yöntemi olarak da bilinir. Örn: Fahreddin Paşa'nın oğullarından alınan bilgiler. |
Her kaynağı incelerken şu soruları sormayı alışkanlık haline getirin:
4TARİHSEL BİLGİ ÜRETMEK İÇİN YARDIMCI BİLİMLER
Tarihçi yalnız değildir. Tarihsel bilgi üretmek için pek çok farklı bilim dalından yararlanır. Kitabımızda bu bilim dallarının haritası verilmiştir.
| KAVRAM / ADIM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Arkeoloji | Toprak ya da su altında kalan eski uygarlık kalıntılarını inceler. Örn: Harput İç Kale'de yapılan kazılarda Osmanlı'ya ait ev bölümleri ve sikkeler bulundu. |
| Nümismatik | Eski para ve madalyaların tarihini ve tanımını inceler. Sikkeler dönemin ekonomisi ve yöneticileri hakkında bilgi verir. |
| Epigrafi | Kitabeleri (taşa, mermere yazılı yazılar) şekil ve içerik açısından inceler. |
| Paleografi | Geçmişte kullanılan yazı çeşitlerini ve özelliklerini inceler. Osmanlıca belgeleri okumak için gereklidir. |
| Diplomatik | Resmî belgeleri (fermanlar, beratlar, antlaşmalar) şekil ve içerik açısından inceler. |
| Heraldik | Resmî belgelerdeki mühür, arma ve özel işaretleri inceler. |
| Kronoloji | Olayları tarihlendirerek sıralar. Hangi olayın önce hangi sonra olduğunu belirler. |
| Coğrafya | Olayların yaşandığı mekânları ve coğrafi koşulları inceler. |
| Filoloji | Dilleri ve dillerin tarihsel gelişimini inceler. Eski metinleri anlamak için gereklidir. |
| Antropoloji | İnsanı biyolojik ve kültürel açıdan inceler. Toplumların yaşam biçimlerini anlamayı sağlar. |
| Kimya | Karbon-14 tarihlendirme yöntemiyle buluntuların yaşını belirler. Örn: Vinland Haritası'ndaki mürekkebin 20. yüzyıla ait olduğunu kimya testleri ortaya koydu. |
| Sosyoloji | Toplumları ve toplumsal olayların neden ve etkilerini inceler. |
5TARİHÇİNİN ETİĞİ — DOĞRU TARİH NASIL YAZILIR?
Tarihçi yalnızca bilgili biri değil, aynı zamanda etik kurallara uyan biri olmak zorundadır. Kitabımız bu konuyu da açıkça ele alıyor.
İyi bir tarihçi şu ilkelere uyar:
Peki tarihçi bu ilkeleri çiğnerse ne olur? Kitabımız bunu da anlatıyor:
Tarihsel bilginin üretim sürecinde çarpıtma, algı oluşturma, yönlendirme, görmezden gelme gibi yanlış tutum ve davranışlar çok ciddi sorunlara yol açar. Toplumlar, milletler ve devletler yanlış tarih bilgisiyle büyük hatalar yapabilir. Yanlış tarih; ayrımcılığa, çatışmaya, kimlik krizine ve toplumsal kutuplaşmaya zemin hazırlayabilir.
6ÖNEMLİ KAVRAMLAR TABLOSU
| KAVRAM / ADIM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Tarihsel Bilginin Üretim Süreci | Tarihçinin sorudan ürüne uzanan 6 aşamalı çalışma yöntemi. |
| Konu Belirleme | Araştırılacak konunun zaman, mekân ve içerik açısından sınırlandırılması. |
| Kaynak Toplama | Kütüphane, arşiv, müze ve internet üzerinden ilgili belgelerin derlenmesi. |
| Kaynağı İnceleme | Kaynağın türü, yazarı, tarihi, oluşum koşulları ve olası çelişkilerin belirlenmesi. |
| Kaynağı Sorgulama | Sınırlılık, geçerlilik ve güvenilirlik açısından kaynağın eleştirel değerlendirmesi. |
| Kaynağı Yorumlama | Kaynaktaki bilgilerin dönemin koşulları içinde değerlendirilmesi ve anlamlandırılması. |
| Ürün Oluşturma | Tüm bulgularla makale, kitap vb. özgün eser yazılması ve kaynakça eklenmesi. |
| Kaynakça | Araştırmada kullanılan tüm kaynakların listesi. Güvenilirliği artırır, etik zorunluluktur. |
| Sözlü Tarih | Olayları yaşayanların ya da tanığı olanların sözlü anlatımlarından bilgi derleme yöntemi. |
| Arkeoloji | Toprak altındaki kalıntıları inceleyen bilim. Yazılı kaynakların göremediğini ortaya koyar. |
| Karbon-14 | Kimyasal bir test yöntemi. Arkeolojik buluntuların ve belgelerin yaşını belirlemede kullanılır. |
| Bilimsel Etik | Tarih araştırmalarında uyulması gereken tarafsızlık, atıf yapma, şeffaflık gibi kurallar bütünü. |
📝 SINAVA HAZIRLIK SORULARI
- Tarihsel bilginin üretim sürecindeki 6 aşamayı sırasıyla yazınız ve her aşamayı kısaca açıklayınız.
- Kadeş Savaşı örneğinden hareketle, tarihçinin kaynakları neden sorgulaması gerektiğini açıklayınız.
- Fahreddin Paşa araştırması örneğinde tarihçi hangi kaynaklara başvurmuştur? İngiliz Arşivi'ne erişememesinin araştırmaya etkisi ne olmuştur?
- Gertrude Bell araştırması örneğinde tarihçi nasıl bir yöntem izlemiştir? Bu örnek tarihsel bilginin üretiminde neyi öğretir?
- Birinci elden kaynak ile ikinci elden kaynak arasındaki farkı açıklayınız. Her biri için iki örnek veriniz.
- Tarihçi bir kaynağı incelerken hangi soruları sormalıdır? En az 5 soru yazınız.
- Arkeoloji biliminin tarih araştırmalarına katkısını açıklayınız. 'Sadece yazılı belgelere dayanan tarih araştırması yeterlidir' görüşüne katılıyor musunuz?
- Karbon-14 yöntemi nedir ve Vinland Haritası örneğinde nasıl kullanılmıştır?
- Tarihçinin etik ilkelerini yazınız. Bir tarihçi bu ilkeleri çiğnerse ne gibi sonuçlar doğabilir?
- Kaynakça nedir ve neden önemlidir? 'Kaynakça yazmak zahmetli bir iştir, gerekmez' görüşüne katılıyor musunuz?
- Tarihsel bilginin üretim sürecinde 'yorum' ile 'kanıt' arasındaki farkı açıklayınız. Tarihçi kendi yorumunu nasıl sunmalıdır?
7. ve 8. Hafta Tarih Araştırma ve Yazımında Dijital Dönüşüm
Geçen haftalarda tarihçinin nasıl çalıştığını ve tarihsel bilginin nasıl üretildiğini öğrendik. Bu hafta ise çok güncel bir konuya geliyoruz: Dijital çağ, tarih araştırmalarını nasıl değiştirdi?
Düşünün — 30 yıl önce bir tarihçi araştırma yapmak istediğinde ne yapardı? Arşivlere gidecek, toz tutmuş klasörleri tek tek karıştıracak, elle not alacaktı. Bugün ise milyonlarca belgeye birkaç tıklamayla ulaşılabiliyor. Bu devrim niteliğinde bir değişimdir.
Ama kitabımız bu konuya çok çarpıcı bir soruyla giriyor. İspanyol gribi ile COVID-19 salgınını karşılaştırıyor:
1DİJİTAL DÖNÜŞÜM NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?
1990'lı yıllarda internet yaygınlaşmaya başladıkça tarih araştırmaları köklü biçimde değişti. Bu değişim üç temel alanda gerçekleşti:
1.1. Kaynaklara Erişim Kolaylaştı
Eskiden bir tarihçi Osmanlı arşivlerini incelemek için İstanbul'a gitmek zorundaydı. Bugün pek çok arşiv belgesi dijital ortamda herkese açık. Dünyanın öbür ucundaki bir araştırmacı, Türk arşivlerindeki belgeyi bilgisayarından okuyabiliyor.
Birinci ve ikinci elden kaynakların dijitalleştirilmesi, tarih araştırmacılarının bu kaynaklara çok daha kolay erişmesini sağladı. Akademik bilginin gelişimi hızlandı, araştırmaların verimliliği arttı.
1.2. Büyük Veri ile Yeni Sorular Sorulabildi
Dijitalleşme yalnızca erişimi kolaylaştırmadı — tamamen yeni sorular sormayı da mümkün kıldı. Örneğin bir tarihçi artık 'Osmanlı döneminde fiyatlar nasıl değişti?' sorusunu on binlerce belgeyi tarayarak cevaplayabiliyor. Bunu elle yapmak yüz yıl sürerdi.
Büyük miktarda verinin ulaşılabilir hâle gelmesi, tarihçilerin toplumsal ve kültürel değişimler hakkında daha kapsamlı analizler yapmasını sağladı. Bu analizler sonucunda daha önce fark edilmemiş bağlantıların ortaya çıkarılması ve yeni teoriler geliştirilmesi mümkün oldu.
1.3. Yapay Zekâ ve Veri Madenciliği Devreye Girdi
Artık tarihçiler yapay zekâ araçlarını da kullanıyor. Yapay zekâ; bir bilgisayarın veya bilgisayar kontrollü robotun genellikle akıllı varlıklarla ilişkili görevleri yerine getirme yeteneğidir. Tarih araştırmalarında yapay zekâ; büyük veri setlerini analiz etmek, belgeler arasındaki gizli ilişkileri ortaya çıkarmak ve görsel materyalleri tanımlamak için kullanılıyor.
2DİJİTAL KAYNAKLAR — İKİ ANA TÜR
Dijital çağda tarihçinin kullandığı kaynaklar da farklılaştı. Artık iki tür dijital kaynak var:
| KAYNAK TÜRÜ | AÇIKLAMA VE ÖRNEKLER |
|---|---|
| Sonradan Dijitalleştirilen Kaynaklar | Eskiden fiziksel olarak var olan belgelerin dijital ortama aktarılmış hâli. Örnekler: Yazılı ve basılı belgelerin taranması, eski fotoğrafların dijitale çevrilmesi, kil tabletlerin fotoğraflanması, el yazması kitapların görüntülenmesi. Anadolu topraklarındaki Hitit tabletleri, Antik Yunan metinleri, Bizans kronikleri, Osmanlı arşiv belgeleri dijital ortama aktarıldıkça tüm dünya tarihini yeniden yazmayı gerektirecek kapsamlı bir bakış açısı ortaya çıkacak. |
| Dijital Doğumlu Kaynaklar (Born Digital) | Başından beri dijital ortamda oluşturulan ve hiçbir zaman fiziksel formu olmayan kaynaklar. Örnekler: Web siteleri, çevrim içi forumlar, e-kitaplar, elektronik kayıtlar, dijital ses kayıtları, konum verileri, sosyal medya paylaşımları, tweet'ler, e-postalar, dijital gazete arşivleri. COVID-19 salgını boyunca üretilen tüm veriler dijital doğumlu kaynaktır. Gelecekte bu salgını araştıracak tarihçilerin önünde devasa bir dijital arşiv olacak. |
3DİJİTAL TARİH ÇALIŞMALARINDA İZLENEN SÜREÇ
Dijital tarih çalışmaları da belirli aşamalar içerir. Kitabımız bu süreci beş aşamada anlatıyor:
ARAŞTIRMA VE VERİ TOPLAMA
Tarih araştırmacısının bilimsel ilgi ve merakı doğrultusunda bir konu belirlenir. Konu belirlendikten sonra doğru ve güvenilir kaynaklardan veri toplanır. Araştırmacılar topladıkları bilgileri dijital not alma araçlarıyla kaydeder ve ekip üyeleriyle paylaşır.
Örnek: Bir araştırmacı çay kelimesinin kökenini ve dünya çapındaki yayılımını araştırmaya karar verdi. Dijital arşivler, kütüphaneler ve çevrim içi kaynaklardan tarihî belgeler, fotoğraflar, haritalar ve makaleler topladı.
VERİLERİ DİJİTALLEŞTİRME
Fiziksel olarak var olan belgelerin dijital formata dönüştürülmesidir. Taranan veya dijital olarak kaydedilen belgeler uygun dosya formatlarına (PDF, JPEG, TIFF vb.) dönüştürülür.
Örnek: Araştırmacı çayla ilgili belgeleri taradı, fotoğrafları dijitalleştirdi ve bu materyallerin çevrim içi ortamlarda erişilebilir olmasını sağladı.
VERİLERİ DÜZENLEME VE KATALOGLAMA
Dijitalleştirilen veriler temizlenir ve meta veriye dönüştürülür. Meta veri, verilerin sınıflandırılmasına yardımcı olan ek bilgilerdir. Kitapların ada, yazara ya da konuya göre tasnif edilmesi gibi dijital veriler de meta veri hâline getirilir.
Örnek: Araştırmacı, çayla ilgili fotoğrafları, tarihleri, konumları ve metinleri meta veriye dönüştürerek sınıflandırdı ve etiketledi.
VERİLERİ ANALİZ ETME VE YORUMLAMA
Veriler derinlemesine incelendikten sonra anlamlandırılır ve yorumlanır. Elde edilen sonucun geçerli ve güvenilir olması için bu aşamada çok dikkatli olunması gerekir.
Örnek: Araştırmacı coğrafi bilgi sistemlerini (CBS) kullanarak çay tarımının yapıldığı bölgeleri haritalandırdı. Çay kelimesiyle ilgili belgeleri analiz ederek tarihsel değişimleri ortaya koydu.
SONUÇLARI PAYLAŞMA VE SUNMA
Elde edilen verilerin görsel hâle dönüştürülmesi ve paylaşılması sürecidir. Tablo, grafik, diyagram, harita gibi görsel araçlardan yararlanılır. Bilimsel dergi, toplantı, rapor ya da web siteleri aracılığıyla paylaşılır.
Örnek: Araştırmacı çay kelimesinin kökenini ve farklı kültürlerdeki önemini harita ve şemalarla görselleştirdi, sonuçları toplantıda sundu.
4DÜNYADAN DİJİTAL TARİH PROJELERİ
Kitabımızda dijital tarihin nasıl işlediğini anlatan üç çarpıcı gerçek proje var. Bunları birlikte inceleyelim:
Proje 1: Kültür Envanteri (Türkiye)
Türkiye ve Balkanlardaki tarihi ve kültürel eserleri tanıtmak amacıyla hazırlanan bu dijital projede 200'den fazla kültür elçisinin katkısıyla 30.000'in üzerinde kültür varlığı kayıt altına alındı. 35.000'den fazla görsel belge yayımlandı.
Bu proje neyi başardı? Dağınık hâlde farklı kurumlarda bulunan kültürel miras verilerini tek bir platformda topladı. Artık bir araştırmacı Anadolu'dan Balkanlara uzanan coğrafyadaki tarihi eserlere tek bir siteden ulaşabiliyor. Bu, eskiden yıllarca sürecek bir arşiv taramasının işini yapıyor.
Proje 2: Mektup Cumhuriyetinin Haritasını Çıkarmak (Stanford Üniversitesi)
Bu proje, Avrupa'da yaşayan bilim insanlarının, düşünürlerin, sanatçıların ve yazarların kendi aralarında yazdıkları mektupları ve bu mektuplar yoluyla ortaya çıkan etkileşimi inceledi. Stanford Üniversitesi'nin yürüttüğü bu projede bazı Avrupalı aydınların yazışma ağı dijital ortama aktarılıp görselleştirildi.
Sonuç: Araştırmacılar bu mektuplar yoluyla gerçekleşen entelektüel etkileşimi, bilgi transferini ve fikir akışını çok daha net görebildi. Örneğin Voltaire'in mektuplarının hangi şehirlere gittiği harita üzerinde görselleştirildi.
Proje 3: Francis Bacon'un Altı Derecesi (Carnegie Mellon Üniversitesi)
16-17. yüzyıllarda yaşayan Bacon, Shakespeare, Newton gibi 6.000'den fazla tanınmış ismin fikirlerini, ilişkilerini ve etkileşimlerini ortaya koymak için hazırlandı. Dünyanın farklı yerlerinden akademisyen ve öğrencilerin katkısıyla genişleyen bu projede 13.000'den fazla kişinin 200.000'den fazla etkileşimi görselleştirildi. 19 milyondan fazla potansiyel bağlantı veri madenciliği yöntemiyle araştırıldı.
Bu projeyle ne ortaya çıktı? Newton'ın fikirleri kimden etkilendi? Shakespeare'in çağdaşları kimlerdi? Bu isimlerin birbirleriyle ilişkileri nasıl bir ağ oluşturuyordu? Bunların hepsi artık görsel bir haritada gösteriliyor.
5DİJİTALLEŞME ÖNCESİ ve SONRASI KARŞILAŞTIRMASI
Kitabımız dijitalleşme öncesi ve sonrasını karşılaştıran bir tablo veriyor. Bunu birlikte inceleyelim:
| DİJİTALLEŞME ÖNCESİ | DİJİTAL DÖNEM |
|---|---|
| Araştırma amacı: Belirli bir konuyu derinlemesine inceleme. | Araştırma amacı: Aynı + büyük veri analizi, gizli bağlantıları ortaya çıkarma. |
| Analog veriler: El yazması belgeler, matbu kitaplar, fiziksel fotoğraflar. | Dijital doğumlu veriler: Web siteleri, e-postalar, sosyal medya, dijital ses/video. |
| Arşiv taraması: Fiziksel arşive giderek elle tarama, uzun süre gerektirir. | Çevrim içi tarama: Binlerce belgeye internet üzerinden saniyeler içinde erişim. |
| Yakın okuma: Her belgeyi tek tek, dikkatle ve derinlemesine okuma. | Uzak okuma: Binlerce metni bilgisayar yardımıyla analiz etme, örüntü bulma. |
| Bireysel yazma: Araştırmacı tek başına çalışır, notlarını kendisi tutar. | İş birlikli yazma: Ekipler bulut ortamında aynı anda aynı belgede çalışabilir. |
| Metin: Basılı ya da el yazısı, doğrusal bir anlatı. | Hiper metin: Birbiriyle bağlantılı yazı, görsel, video içeren metin organizasyonu. |
6DİJİTAL TARİHİN GÜÇLÜ VE ZAYIF YÖNLERİ
| GÜÇLÜ YÖNLERİ ✅ | ZAYIF YÖNLERİ VE TEHLİKELER ⚠️ |
|---|---|
| Kaynaklara erişim kolaylaştı, zaman ve mekân engeli ortadan kalktı. | Dijital ortamdaki bilgilerin doğruluğunu kontrol etmek güçleşti. |
| Büyük veri analizi yeni sorular sormayı ve yeni bağlantılar kurmayı sağladı. | Veri fazlalığı — çok fazla bilgi içinden doğrusunu bulmak zorlaştı. |
| İş birlikli çalışma kolaylaştı, dünyadan araştırmacılar ortak proje yapabiliyor. | Dijital kaynaklar silinebilir, web siteleri kapanabilir — kalıcılık sorunu var. |
| Görselleştirme araçları tarihi daha anlaşılır ve ilgi çekici hale getiriyor. | Telif hakkı ve fikrî mülkiyet hakları — dijital içerikleri kullanmak hukuki sorunlar yaratabilir. |
| Yapay zekâ, gözle görülemeyen ilişkileri ortaya çıkarıyor. | Dijital okuryazarlık eksikliği — her araştırmacı dijital araçları kullanamıyor. |
| Kaynaklar daha geniş kitlelere ulaşıyor, demokratikleşiyor. | Algoritma önyargısı — yapay zekâ bazı tarihsel verileri yanlış analiz edebilir. |
7GELENEKSELvs DİJİTAL TARİH YAZIMI
Geleneksel ve dijital tarih yazımları, birbirini tamamlayan ve tarihsel bilginin zenginleştirilmesine katkıda bulunan iki farklı yöntemdir. Dijital tarihi geleneksel tarih yazımının alternatifi olarak değerlendirmemek gerekir. Bu iki yöntem; kullanılan kavramlar, yararlanılan araçlar, iş birlikli çalışmaya açık olup olmama gibi konularda birbirinden ayrılmaktadır.
Yani dijital tarih, geleneksel tarihin rakibi değil — tamamlayıcısıdır. İyi bir tarihçi her ikisini de bilmeli ve kullanabilmelidir.
8BU HAFTANIN TEMEL KAVRAMLARI
| KAVRAM | AÇIKLAMA |
|---|---|
| Dijital Tarih | Tarih araştırmalarında dijital yöntemlerin, araçların ve kaynakların kullanılması. |
| Dijitalleştirme (Sayısallaştırma) | Fiziksel belge ve nesnelerin dijital formata dönüştürülmesi süreci. |
| Dijital Doğumlu Veri (Born Digital) | Başından beri dijital ortamda oluşturulan, fiziksel formu hiç olmayan veri. |
| Büyük Veri | Geleneksel yöntemlerle analiz edilemeyecek kadar büyük ve karmaşık veri setleri. |
| Veri Madenciliği | Büyük veri setlerinde örüntü, ilişki ve bilgi keşfetmek için kullanılan yöntem. |
| Meta Veri | Verilerin sınıflandırılmasına yardımcı olan ek bilgiler. (Belgenin yazarı, tarihi, konusu vb.) |
| Hiper Metin | Birbiriyle bağlantılı yazı, görsel ve video içeren dijital metin organizasyonu. Web'in temelidir. |
| Yakın Okuma | Her belgeyi tek tek, dikkatle ve derinlemesine okuma — geleneksel yöntem. |
| Uzak Okuma | Bilgisayar yardımıyla binlerce metni analiz etme, örüntü ve eğilim bulma — dijital yöntem. |
| Yapay Zekâ | Bilgisayarın akıllı görevleri yerine getirme yeteneği. Tarihi verileri analiz etmede kullanılır. |
| Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) | Coğrafi veriler üzerinde analiz ve görselleştirme yapan dijital sistem. |
| İş Birlikli Yazma | Araştırmacıların bulut ortamında aynı anda aynı belgede birlikte çalışması. |
| Telif Hakkı | Bir eserin oluşturucusuna tanınan hukuki koruma. Dijital içeriklerde de geçerlidir. |
📝 SINAVA HAZIRLIK SORULARI
- İspanyol gribi ile COVID-19 salgınını tarih araştırması açısından karşılaştırınız. Hangisini araştırmak daha zordur ve neden?
- Dijital dönüşüm tarih araştırmalarını nasıl etkilemiştir? En az üç alanda açıklayınız.
- Dijital doğumlu kaynak ile sonradan dijitalleştirilen kaynak arasındaki farkı örneklerle açıklayınız.
- Dijital tarih çalışmalarındaki 5 aşamayı sırasıyla yazınız. Çay araştırması örneğini kullanarak açıklayınız.
- Kültür Envanteri projesini açıklayınız. Bu proje tarih araştırmalarına nasıl katkı sağlamaktadır?
- Stanford Üniversitesi'nin 'Mektup Cumhuriyetinin Haritasını Çıkarmak' projesi neyi başardı? Dijital yöntemler bu araştırmayı nasıl kolaylaştırdı?
- Yakın okuma ile uzak okuma arasındaki farkı açıklayınız. Her ikisinin güçlü ve zayıf yönleri nelerdir?
- Dijital tarihin güçlü yönlerini ve tehlikelerini maddeler hâlinde yazınız.
- Dijital tarih araştırmalarında neden yasalara uymak gerekir? Telif hakkı ve gizlilik açısından örnekler veriniz.
- 'Dijital tarih, geleneksel tarihin alternatifidir' görüşüne katılıyor musunuz? Gerekçeleriyle açıklayınız.
- Yapay zekânın tarih araştırmalarına katkılarını ve sınırlılıklarını değerlendiriniz.
Sizin Görüşünüz Bizim İçin Değerli!